De berg van God voor alle volken: Is 2 en Mt 15, wijding van de Sint-Maria-de-Grotere-kerk

“Fluent ad eum omnes gentes“. “Alle volken zullen naar hem toe stromen.” (Is 2,2)

I. De berg van God en het huis van de moeder van alle volken

De profetie uit Isaïas 2,2-5 is een van de meest universele teksten uit het Oude Testament: “In de laatste dagen zal de berg van het huis van de Heer hoog verheven worden boven alle bergen en zal hij hoog oprijzen boven alle heuvels. Alle volken zullen naar hem toe stromen. Veel naties zullen komen en zeggen: ‘Laat ons naar de berg van de Heer, naar het huis van Jacob gaan. Hij zal ons zijn paden leren en we zullen op zijn paden wandelen”” (Is 2,2-3). Het is geen beeld van een afgesloten tempel. Het is een visie van onweerstaanbare aantrekkingskracht van alle naties naar het centrum waar God woont. De berg van God roept niet uit.

De Sint-Maria-majorekerk in de Esquilijn in Rome is een van de meest indrukwekkende realisaties van deze profetische visie in de geschiedenis van de Kerk. Het is de grootste pauselijke basiliek die aan de Maagd Maria is gewijd, een van de vier grote Romeinse heilige plaatsen die pelgrims uit alle delen van de wereld sinds de 5e eeuw aantrekken. De geschiedenis van deze kerk is verbonden met twee fundamentele momenten: de legende van de ‘Sneeuw van Augustus’ en de theologische beslissing van het Concilie van Efeze.

De traditie vertelt dat in de nacht van 4 op 5 augustus 352, zowel de paus Liberius als een Romeinse edelman genaamd Johannes, afzonderlijk dezelfde droom hadden: Maria vroeg hen om een basiliek op de Esquilijn te bouwen. Bij het ontwaken zagen ze de top van de berg bedekt met sneeuw, een buitengewoon fenomeen in augustus in Rome. De sneeuw markeerde de grenzen van de tempel die gebouwd zou worden. Daarom wordt de feestdag ook bekend als ‘Onze-Lieve-Vrouw van de Sneeuw’. Deze vertelling, ongeacht de historische nauwkeurigheid, overbrengt een spirituele waarheid: het initiatief komt van Maria en de menselijke reactie is luisteren en gehoorzamen aan haar verzoek.

II. Het geloof dat standhoudt: de Cananeesche vrouw

Het Evangelie volgens Matteüs 15,21-28 vertelt over een van de meest verrassende ontmoetingen tijdens het ministerie van Jezus: de genezing van de dochter van een Cananeesche vrouw. De tekst plaatst de gebeurtenis aan de ‘grenzen van Tyrus en Sidon’, buiten het Israëlische grondgebied, in een heidense regio. Een vrouw roept achter Jezus aan: “Heer, Zoon van David, wees barmhartig voor mij! Mijn dochter wordt verschrikkelijk geplaagd door een demon” (Mt 15,22). De titel ‘Zoon van David’ is messiaans: deze heidense vrouw erkent in Jezus de Messias van Israël, voordat veel Israëlieten hem herkennen.

Het antwoord van Jezus blijft eerst stil (“hij antwoordde haar geen woord“) en vervolgens beperkt: “Ik ben niet gezonden dan voor de verloren schapen van het huis van Israël” (Mt 15,24). De vrouw geeft niet op. Ze buigt zich neer en zegt: “Heer, help mij!” Jezus reageert met een uitspraak die bij het eerste lezen schokkend is: “Het is niet goed om het brood van de kinderen te nemen en het aan de hondjes te werpen” (Mt 15,26). In plaats van beledigd te zijn, verandert de vrouw het beeld in een argument: “Ja, Heer. Maar zelfs de hondjes eten de kruimels die van tafel vallen bij hun heren” (Mt 15,27). Jezus reageert met bewondering: “Vrouw, jouw geloof is groot! Laat gebeuren zoals gij wenst” (Mt 15,28). Op dat moment werd het meisje genezen.

III. “Jouw geloof is groot“, de vrouw, Maria en de bemiddeling

Dit verhaal werpt licht op de herinnering aan Sint Maria Maior vanuit verschillende perspectieven. Ten eerste is de Cananeesche vrouw een heiden: ze behoort tot de volken die Isaïas voorspelt als ontvangers van de redding. Het ontmoeting met Jezus aan de grens van Israël is, in narratief opzicht, de vervulling van de profetie: alle volken stromen naar de berg van God, zelfs die buiten het gekozen volk. De Basiliek van Sint Maria Maior, gebouwd om de grote Maria-plaats in Rome te worden, de hoofdstad van het rijk en het kruispunt van de volken, is de steen en het mozaïek van deze universele eenheid.

Ten tweede is het geloof van de Cananeesche vrouw een model voor Maria’s bemiddeling. Ze komt niet voor zichzelf vragen. Ze vraagt voor haar dochter. Ze geeft niet op als het verzoek wordt afgewezen. Ze blijft volhardend met nederigheid en creatieve argumentatie. Dit vasthoudende, biddende en bemiddelende geloof is het dat de Kerk in Maria erkent: de moeder die voor iedereen bemiddelt, die niet opgaat als het antwoord vertraging heeft, die altijd het argument vindt dat iemands hart opent. “Er is geen wijn” (Jo 2,3): in Kanaa voorspelde Maria het wonder met dezelfde discrete vertrouwelijkheid als de Cananeesche vrouw.

Het uitroepende woord van Jezus, “Jouw geloof is groot“, is uniek in het Evangelie volgens Matteüs, waar alleen deze vrouw en de centurion (Mt 8,10) dergelijke lof krijgen. De grootheid van het geloof ligt niet in theologische perfectie of in toebehoren aan het gekozen volk. Het ligt in vastberaden vertrouwen, nederigheid die zich niet beledigt, en creativiteit die afwijzing omzet in argument. Het is het geloof van wie weet dat God goed is, zelfs wanneer het pad moeilijk is.

IV. Sint Maria Maior, van Efeze tot het mozaïek van de kroning

De huidige basiliek van Sint Maria Maior dankt haar fundamentele architectonische vorm aan een historische theologische beslissing: het Concilie van Efeze in 431. Het Concilie definieerde dat Maria Theotokos is, Moeder van God, tegen de positie van Nestorius die voorliep op Christotokos (Moeder van Christus). Sixtus III, paus van 432 tot 440, herbouwde en verfraaide de basiliek op de Esquilijn als een theologisch monument in steen en mozaïek als reactie op deze definitie. De paus wilde dat Rome een grote basiliek voor Maria had die over de hele wereld de waardigheid van de Theotokos zou verkondigen.

De mozaïeken in de apsis, grotendeels bewaard gebleven sinds de 5e eeuw, zijn uitzonderlijk in de geschiedenis van het christelijke kunst. Het centrale apsismosaïek, gemaakt door Jacopo Torriti in de 13e eeuw maar gebaseerd op een eerdere paleocristische compositie, toont de kroning van Maria door Christus. Het is een van de vroegste afbeeldingen van dit thema in het westerse christendom. Christus en Maria zitten naast elkaar op een troon bedekt met sterren. De Koningin zit aan de rechterkant van de Koning, wat terugkeert naar het beeld van de davidsche gebieter: Bathseba zit aan de rechterkant van Salomo (1 Koningen 2,19).

De basiliek bewaart ook een vereerde relikwie: de planken van de kraam van Bethlehem, de Reliquia Cunabuli, bewaard in een kristalurn onder het hoofdaltar. De aanwezigheid van deze relikwie in de grootste Mariabasiliek van Rome is theologische betekenisvol: het huis van de Moeder bewaart het teken van de armoede van de Zoon. De plaats waar Maria met al haar architectonische en artistieke grootheid wordt gevierd, is ook de plek waar het kraamheren wordt herdacht. Grootheid en armoede, de keizerlijke basiliek en de strokraam, bestaan naast elkaar zonder tegenstrijdigheid: zij zijn de twee gezichten van het mysterie van de Verenking.

De herinnering aan 5 augustus nodigt daarom uit tot een innerlijke pelgrimstocht: naar de berg van God die Isaäas voorspelde, door te volharden in het geloof van de Kanaänse vrouw waar Jezus bewondering voor had, en door het gezicht van de Theotokos te contempleren dat de mozaïeken van Santa Maria Maggiore sinds de 5e eeuw vieren. Alle naties stromen naar de berg van God, en Maria is de deur waaruit de redding over alle naties komt. Dit is de theologie die de basiliek uitstraalt met haar steen, haar mozaïek en haar liturgische herinnering.