Groet aan de Koningin, oorsprong, geschiedenis en theologie van het Marianische antifon

De Salve Regina (in het Latijn: Salve Regina) is de beroemdste mariale antifoon in de westerse christelijke traditie. De Salve Regina verenigt in één gebed de groet, de bekentenis van de menselijke ellende en het beroep op de moederlijke bemiddeling. Het begrijpen van de oorsprong, de geschiedenis en de theologie van de Salve Regina is essentieel om de middeleeuwse en moderne Maria-devotie te doorgronden. Deze studie over de Salve Regina biedt een gecommenteerde Latijnse tekst, het omstreden auteurschap en de liturgische toepassing sinds de 12e eeuw.

Wat is de Salve Regina?

Wat is de Salve Regina?

De Salve Regina (uit het Latijn: “Gegroet, Koningin”) is een van de oudste en meest vereerde mariale antifonen in de katholieke liturgische traditie. Het maakt deel uit van de vier laatste antifonen van de Completen (laatste uur van het Romeinse Breviarium) en wordt gedurende het grootste deel van het liturgische jaar gezongen, van de zaterdag na Pinksteren tot de eerste zondag van de Advent. Het is ook het gebed dat de rozenkrans afsluit, na de glorieuze mysteries, en is sinds de 13e eeuw geïntegreerd in de Completen van de Romeinse ritus. De structuur is die van een smeekbede: het groet Maria, beschrijft de toestand van de gelovigen en vraagt om haar bemiddeling.

Tekst van de Salve Regina

De oorspronkelijke Latijnse tekst: Salve, Regina, Mater misericordiae. Vita, dulcedo et spes nostra, salve. Ad te clamamus, exsules filii Evae. Ad te suspiramus gementes et flentes in hac lacrimarum valle. Eia ergo, advocata nostra, illos tuos misericordes oculos ad nos converte. Et Iesum, benedictum fructum ventris tui, nobis post hoc exsilium ostende. O clemens, o pia, o dulcis Virgo Maria. De Nederlandse vertaling: “Wees gegroet, Koningin, Moeder van barmhartigheid, ons leven, onze zoetheid en onze hoop, wees gegroet. Tot u roepen wij, ballingen, kinderen van Eva. Tot u smeken wij, zuchtend en wenend in dit dal van tranen. Daarom dan, onze voorspreekster, wend uw barmhartige ogen naar ons. En toon ons na deze ballingschap Jezus, de gezegende vrucht van uw schoot. O goedertieren, o liefdevolle, o zoete Maagd Maria.”

Oorsprong en auteurschap

Het auteurschap van de Salve Regina is onderwerp van discussie tussen vier historische kandidaten: (1) Peter van Mezonzo (†1003), bisschop van Santiago de Compostela, volgens de Spaanse traditie. (2) Hermannus Contractus (†1054), benedictijner monnik van Reichenau, aan wie ook de Alma Redemptoris Mater wordt toegeschreven. (3) Gregorius van Tours (ca. 538-594), bisschop van Tours, wiens naam soms wordt genoemd in verband met deze antifoon.

(4) Adhémar van Monteil (†1098), bisschop van Le Puy-en-Velay en pauselijk legaat tijdens de Eerste Kruistocht, die naar verluidt ‘Salve’ liet zingen na de Slag bij Antiochië (1098). De eerste geschreven vermelding bevindt zich in een handschrift van Cluny uit de 12e eeuw. De huidige versie omvat ‘O clemens, o pia, o dulcis Virgo Maria’, een toevoeging die aan Bernardus van Clairvaux wordt toegeschreven, maar zonder duidelijke documentaire ondersteuning.

Theologische structuur

De ‘Salve Regina’ is opgebouwd in vier momenten: (1) Groet: Maria wordt aangesproken als “Koningin, Moeder van genade, leven, zoetheid en hoop”. De titels verwijzen naar de Litanie van Loreto. (2) De toestand van de gelovigen: de gelovigen worden beschreven als “kinderen van Eva” in ballingschap, in het “dal van tranen”, een beeld van de aardse toestand als ballingschap uit het hemelse vaderland. (3) Vraag: men vraagt Maria om haar “barmhartige ogen” te wenden, de blik van genade, de moederlijke blik die beschermt. (4) Eschatologische hoop: “Na deze ballingschap, toon ons Jezus”. Het einde van de smeekbede is altijd christologisch: Maria is niet het doel, maar de weg naar de Zoon.

De ‘Salve Regina’ in het rosarium en de liturgie

De Dominicanen namen de ‘Salve’ aan in de 13e eeuw en droegen bij aan zijn wereldwijde verspreiding via het rosarium. Paus Innocentius IV (1243-1254) keurde het goed voor de Completen. In 1884 schreef paus Leo XIII na de plechtige mis van zondag het reciteren van het rosarium voor, gevolgd door de ‘Salve Regina’ en een gebed tot Sint-Michiel, een gewoonte die na het Tweede Vaticaans Concilie werd afgeschaft, maar nog steeds op veel plaatsen wordt gehandhaafd. De ‘Salve’ wordt ook plechtig gezongen aan het einde van de algemene vergaderingen van vele religieuze orden en in de afsluiting van de monastieke Completen.

Dieper ingaan op het onderwerp: verken Mariologie, antifonen over Maria, mariale gebeden, Het Maria-rosarium en het Postgraduaat in Mariologie.

De theologie van de Katholieke Kerk omvat de mariologie, angelologie, demonologie en josefologie. Deze disciplines bestuderen en verkennen verschillende aspecten van geloof en spiritualiteit binnen de christelijke traditie, met een specifieke focus op Maria, engelen, demonen en Jozef, zoals beschreven in de heilige geschriften en de leer van de Kerk.

Mariologie richt zich op het begrip en het eerbetoon aan Maria, de moeder van Jezus. Dit omvat onderwerpen als de Aankondiging van de Heer (Annunciatie), de Tenhemelopneming van Maria, de Onbevlekte Ontvangenis, haar altijddurende maagdelijkheid, het koningschap van Maria en haar rol als medeverlosseres en middelares van alle genaden.

Angelologie onderzoekt de aard en de rol van engelen in de goddelijke openbaring en de menselijke geschiedenis. Het bestudeert verschillende soorten engelen, hun functies en hun interactie met zowel goede als slechte geesten (demonologie).

Demonologie, aan de andere kant, richt zich specifiek op het begrip en de strijd tegen demonische krachten. Het onderzoekt de aard van demonen, hun invloed op de menselijke geest en de manier waarop de Kerk en haar leden zich tegen deze krachten moeten verdedigen.

Ten slotte omvat josefologie de studie van Jozef, de voedstervader van Jezus. Dit omvat zijn rol in de geboorte en opvoeding van Jezus, zijn betekenis in de heilige geschriften en zijn voorbeeld van geloof en gehoorzaamheid aan God.

Deze theologische gebieden zijn diepgeworteld in de bijbel en de traditionele leer van de Kerk, en ze bieden een rijk kader voor het begrijpen en vieren van de christelijke geloofstradities en de rol van belangrijke figuren binnen die tradities.

Een Salve Regina sluit de Heilige Rozenkrans af.