Het verslonden boek en de zuivere tempel, het woord dat brandt in de mond

Door Prof. Dr. Daniel C. Afonso · Bijgewerkt op
Neem het boek in ontvangst en verslind het: dan zal je buik zich oervol voelen, maar zoet als honing zal het in je mond zijn.
Openbaring 10,9 (Vulgata)
De liturgie van vrijdag in de drieëndertigste week van het gewone jaar stelt voor ons twee scènes voor die op het eerste gezicht ver uit elkaar lijken, maar die de Kerk met wijsheid samenbrengt. Aan de ene kant de visioen van Johannes op Patmos, die een opdracht krijgt om een open boek te eten, dat zoet is in de mond maar bitter in de maag (Openbaring 10,8-11). Aan de andere kant de Heer die het Tempelcomplex in Jeruzalem binnenloopt en de handelaren eruit zet, de ruimte claimt als een huis van gebed (Lucas 19,45-48). Tussen beide scènes zingt de psalm de zoetheid van de goddelijke wet, zoeter dan honing voor de smaak (Psalm 118,103). Het woord dat men eet, het woord dat men leert, het woord dat zuivert, dat is de draad die deze dag doorkruist. Het gaat niet om drie verschillende woorden, maar om één Woord dat de mond van de profeet eist en de woning van God claimt.
I. Het zoete en bittere boek
De joanische scène uit het Boek van Openbaring is een bewuste herhaling van de roeping van Ezechiël, en men moet de ene in het licht van de andere lezen. De profeet in ballingschap kreeg een rol met binnen- en buitenkant, vol klaagzangen en smarten, en toen hij het at, vond hij het zoet als honing (Ezechiël 3,1-3). Johannes ontvangt dezelfde opdracht op een nieuwe manier. De stem uit de hemel beveelt hem het boek uit de hand van de engel te nemen die boven zee en aarde staat, en de opdracht is onmiskenbaar: “Neem het boek en eet het” (Openbaring 10,9). Het eten van het Woord is geen metafoor voor versiering. Het is assimilatie, het maken van de openbaring tot de eigen substantie van wie het moet aankondigen.
Het paradoxale van de smaak staat centraal in de passage. In de mond is het boek zoet als honing, en in de maag wordt het bitter, “mijn maag is bitter geworden” (Openbaring 10,10). De zoetheid is de waarheid te ontvangen, de vreugde van wie de plannen van God aanschouwt. De bitterheid is het oordeel dat dezelfde waarheid meebrengt, het gewicht van profeteren tegen volken en naties, talen en koningen (Openbaring 10,11). Elke authentieke profetische woorden kent deze dubbele temperatuur. Wie het zonder de vreugde ontvangt, houdt het niet lief, wie het zonder de kosten aankondigt, heeft het niet begrepen. Het woord van God troost de mond en crucificeert de ingewanden. De responspsalm biedt het heldere gezicht van ditzelfde mysterie, want hij zingt dat de preken van de Heer zoeter zijn dan honing voor mijn mond (Psalm 118,103), en bekent dat de goddelijke wet meer waard is dan duizend gouden en zilveren munten (Psalm 118,72). De zoetheid van de salmische psalm en de bitterheid van de joanische visie zijn geen tegenstrijdigheden. Ze zijn de voor- en achterkant van hetzelfde erfgoed.
II. Het huis van gebed en de grot van dieven
In het Evangelie toont Lucas ons het Verwoordelijkheid die zich vlees werd en handelde over zijn eigen woning. Jezus betreedt het Tempelcomplex en begint de handelaren eruit te zetten, “ze begonnen hem uit te gooien” (Lucas 19,45). Het gebaar is geen uitbarsting van woede, maar een daad van soevereiniteit.
Een woord dat twee profeten verbindt, Isaïas en Jeremia, in één oordeel.
“Mijn huis is een huis van gebed,” zegt de belofte van Isaïas (Is 56,7), en de aankondiging van Jeremia voltooit: “Jullie hebben er echter een schuilplaats voor dieven van gemaakt” (Lc 19,46). De heilige verhandeling, die haar doel in zichzelf vindt, veranderde de ontmoetingsplek in een marktplaats van het heilige.
Lucas benadrukt nog een detail dat de andere synoptici niet met dezelfde kracht onderstrepen. Na de zuivering van de ruimte blijft Jezus achter en onderwijst Hij, “Hij onderwees dagelijks in de tempel” (Lc 19,47). De verwijdering is niet vernietigend, maar voorbereidend. Het huis wordt leeggemaakt van wat het vervuilde, zodat de leer van Jezus er opnieuw weerklinkt. En daar ontstaat onmiddellijk de scheur die door het hele Leidensverhaal zal lopen. De hoogpriesters, schriftgeleerden en leiders van het volk zochten Jezus te doden, maar konden geen manier vinden om het te doen, omdat “het hele volk hing aan Zijn lippen” (Lc 19,48). Het Latijnse werkwoord suspensus is kostbaar. Het beschrijft een ziel die aan de lippen van een ander hangt, gevangen door de zoetheid van Zijn woord. Hetzelfde honingmel die de mond van de profeet op Patmos zoete maakte, zoete nu ook het oor van het volk in Jeruzalem.
III. Het Woord dat zijn verblijfplaats eist
De twee lezingen komen uit op één theologie van het Woord. Op Patmos gaat het Woord in het lichaam van de profeet en maakt van hem zijn verblijfplaats. In Jeruzalem gaat het ingewande Woord in de stenen tempel en eist die ruimte voor Zich. In beide gevallen gaat het om de woning van God onder de mensen. Het boek dat op Patmos werd verslonden, bereidde de profeet voor om te spreken, de zuiverde tempel bereidde het volk voor om te luisteren. En tussen beide polen blijft hetzelfde contrast bestaan dat de psalm al aankondigde: het Woord dat meer waard is dan goud en zilver (Ps 118,72) tegenover de tempel die omgezet is in een zakenplaats. Het goud van de tempel werd een idool, en de wet van God is de ware schat.
Hier wordt een oordeel geuit over alle religie die het verschil tussen aanbidding en luisteren scheidt. De schuilplaats van dieven is niet alleen de markt, maar elke vorm van godsvereering die God gebruikt in plaats van God te dienen. Tegen die vorm van zoetheid van het profetische Woord. “Waar het Woord niet gegeten wordt, wordt de tempel een grot.” Ezechiel at het rolboek en sprak tot een rebellerende natie. Johannes at het boek en profeteerde aan de naties. De Heer kwam in Zijn huis en leerde het opnieuw. De liturgie van deze dag vraagt ons om te erkennen in onszelf, zowel de profeet die het Woord moet opeten, als de tempel die zuivering nodig heeft.
IV. Maria, ark van het opgegeten Woord
De mariologie leest deze pagina’s met een blik die de teksten niet noemen, maar die ze toch van binnen verlicht. Het eten van het Woord is het maken van het tot eigen wezen, en in de Kerk is er een wezen dat het op een onoverwinnelijke manier heeft gegeten, en dat is de Maagd van Nazareth. Wat in Johannes een profetische figuur is, wordt in Maria een lichamelijke werkelijkheid. Ze ontving niet alleen een boekje in haar mond, maar de Woord in haar buik. En hetzelfde paradox van zoet en bitter doorkruist haar hele bestaan. Zoet was het fiat van de Annunciatie, zoet de bezoeking waarbij haar ziel de Heer verheerlijkte. Bitter was de zwaard dat Simeon haar aankondigde door haar ziel te doorboren (Lc 2,35), bitter de Kalverberg waar ze stond. In haar wordt de amaricatus est venter van Patmos een moederlijke dichtheid die geen profeet kende.
De Vaders noemden haar de ark van de nieuwe verbond, en de afbeelding past bij deze dag. De oude ark bewaarde de tafelen van de wet in de Tempel, en Maria bewaarde in haar borst de wetgever zelf. Daarom ziet de traditie in haar de ware Tempel, die nooit zuivering nodig had omdat hij nooit vervuild werd, het gebedshuis dat God voor Zichzelf voorbereidde vanaf de onbevlekte ontvangenis. Terwijl de stenen Tempel zich vulde met handelaars, bewaarde de levende Tempel van de Maagd de aanwezigheid ongeschonden. Maria is het enige heiligdom waar het Woord binnenkwam zonder iets te verdrijven. Wat Jezus deed aan het huis van Jeruzalem, het leegmaken om er te onderwijzen, deed de Heilige Geest al in de volheid van de Volmaaktheid van genade, die geheel luistert. Ook hier is zij het voorbeeld van de gelovigen. Ze bewaarde al deze dingen, overdenkend in haar hart (Lc 2,19), en daarmee vervult ze de uitnodiging van het gebed, open je mond en zuig breed de Woord van de Heer in (Ps 118,131). Wie het boek wil eten zonder het te overgeven, wie wil tempel zijn zonder een hol te worden, heeft in de Moeder van het Woord de lerares en de deur. Het Woord dat zoet en bitter brandde in de mond van de profeet, rustte vredig in haar borst, en ervan komt het tot ons, gemaakt vlees, zodat ook wij het kunnen opeten en leven.
Postacademische specialisatie in mariologie
Wilt u uw vorming in de mariologie verdiepen? De postacademische opleiding van Locus Mariologicus is een specialisatie die theologische grondigheid, geestelijk leven en de levende traditie van de Kerk verbindt. De volgende groep begint in 2027.
Reacties