Paus Benedictus XV: leven, pontificaat en Mariadevotie (1914-1922)

Wie was paus Benedictus XV?

Giacomo Paolo Battista della Chiesa (1854-1922), op 3 september 1914 gekozen als paus met de naam Benedictus XV, leidde de Kerk tijdens de Eerste Wereldoorlog en de nasleepjaren. Zijn pontificaat (1914-1922), tussen die van Pius X en Pius XI, werd gekenmerkt door een intensieve diplomatieke inspanning voor vrede, de invoering van het Wetboek van Canoniek Recht en een diepgaande devotie tot Maria die in al zijn documenten tot uiting kwam. Geboren in Genua in een aristocratische familie, kreeg hij zijn opleiding aan de diplomatieke school van kardinaal Rampolla en werd in 1907 door Pius X benoemd tot aartsbisschop van Bologna, om drie maanden vóór zijn verkiezing tot paus tot kardinaal te worden verheven.

De “Paus van de Vrede” en de Grote Oorlog

Benedictus XV werd gekozen twaalf dagen na het begin van de Eerste Wereldoorlog. Zijn “Vredesnota” van 1 augustus 1917, waarin hij onmiddellijke wapenstilstand, internationale arbitrage, geleidelijke ontwapening en het opgeven van oorlogsschade voorstelde, werd door alle belanghebbende partijen afgewezen, maar liep decennia vooruit op de principes van de VN. De paus noemde de oorlog “de zelfmoord van het beschaafde Europa”. Zijn humanitaire acties – ondersteuning van krijgsgevangenen, uitwisseling van zieken en het opzetten van informatienetwerken over vermisten – werden door regeringen aan beide zijden van het conflict erkend.

De Mariologie van Benedictus XV: Inter Sodalicia (1918)

Het belangrijkste mariologische document van Benedictus XV is de apostolische brief Inter Sodalicia (22 maart 1918), gericht aan kardinaal Boggiani over de Vereniging van Onze-Lieve-Vrouw van Smarten. In deze brief stelt Benedictus XV dat Maria “met haar lijden en dood, met haar vrijwillig offer… de overtredingen van de mensheid verzoenend en de rechtvaardigheid van God tot rust brengend, terecht Verlosseres kan worden genoemd van een wereld die verloren is”. Deze formulering – een van de meest expliciete uitspraken van de pauselijke leer over het mededogen van Maria – werd uitgebreid geciteerd door theologen over de medeverlossing in de loop van de 20e eeuw. Zij verbindt Maria met het offer op het kruis en vormt een belangrijke stap in de ontwikkeling van de leer over haar bemiddeling.

Benedictus XV, Fátima en het Onbevlekte Hart van Maria

Mariologische documenten van paus Benedictus XV

In 1917, hetzelfde jaar als de verschijningen van Fátima, voegde paus Benedictus XV aan de Litanie van Onze-Lieve-Vrouw de aanroeping “Koningin van Vrede” toe (mei 1917) en pleitte herhaaldelijk voor haar tussenkomst om het einde van de oorlog te bewerkstelligen. Hoewel hij tijdens zijn pontificaat geen officiële verklaring afgaf over de verschijningen van Fátima, koppelde hij expliciet de devotie aan het Onbevlekte Hart van Maria, een samenloop die latere mariologen als profetisch zouden beschouwen. De encycliek Fausto Appetente Die (1921), ter gelegenheid van de zevende eeuw van de dood van Sint Dominicus, bevestigde opnieuw de rozenkrans als bevoorrecht instrument voor vrede en mariale devotie.

Mariologische documenten van paus Benedictus XV

| Document | Datum | Type | Mariaal thema |
|—|—|—|—|
| Inter Sodalicia | 22 maart 1918 | Apostolische brief | Mededogen van Maria; taal van medeverlossing |
| Fausto Appetente Die | 29 juni 1921 | Encycliek | Rozenkrans als instrument voor mariale vrede |
| Sacra Propediem | 6 januari 1921 | Encycliek | Franciscaanse mariale devotie |

De Codex Iuris Canonici van 1917

Een van de langdurigste prestaties van paus Benedictus XV was de promulgatie van de Codex Iuris Canonici in 1917, het eerste systematische canoniek rechtskader in de geschiedenis van de Kerk, gebaseerd op een werk dat al begon onder Pius X en voltooid werd tijdens zijn pontificaat. De codex, bestaande uit 2414 canones, bleef van kracht tot 1983, toen Johannes Paulus II de nieuwe codex afkondigde. Benedictus XV promulgeerde ook de apostolische brief Maximum Illud (1919), die de missieactiviteit hervormde en pleitte voor de opleiding van lokale priesters – een bevrijding van de missies van het Europese koloniale imperialisme.

Erfenis en proces van beatificatie

Paus Benedictus XV overleed op 22 januari 1922, op 67-jarige leeftijd, aan longontsteking. Zijn dood werd wereldwijd betreurd, zelfs door niet-katholieke regeringen. Zijn pontificaat was gekenmerkt door een zeldzame evangelische consistentie: hij verwierp nationalistische retoriek van beide kanten, verdedigde de waardigheid van verslagen volkeren en was de eerste paus die diplomatieke vertegenwoordigers naar bijna alle landen ter wereld stuurde. Inter Sodalicia (1918) blijft zijn meest geciteerde mariologische bijdrage, als brug tussen Ad Diem Illum van Pius X (1904) en de definities over Maria in de Kerk door het Tweede Vaticaans Concilie. Het proces voor zijn beatificatie is sinds 1972 open.

Dieper ingaan op je studie:

Verken onderwerpen als Mariologie, Mariale theologie, Onze-Lieve-Vrouw van Fátima, Mariaverschijningen en het Postgraduaat Mariologie.