Maria, tent en ark van de verbond: Ex 40,34-35 en Lc 1,35.

Door Prof. Dr. Daniel C. Afonso · Bijgewerkt op 6 november 2026

Χαῖρε, σκηνὴ τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου. Χαῖρε, κιβωτὲ χρυσωθεῖσα τῷ Πνεύματι.“Gegroet, tent van de Goddelijke Woord. Gegroet, gouden ark, gezalfd door de Heilige Geest” (Hymne Akathistos, strofe 23).

In de woestijn gaf God Mozes het volgende bevel:facientque mihi sanctuarium et habitabo in medio eorum“Maak voor Mij een heiligdom, en Ik zal onder hen wonen” (Ex 25,8). Toen de tent klaar was,operuit nubes tabernaculum testimonii et gloria Domini implevit illud, «de wolk bedekte de tent van het getuigenis, en de heerlijkheid van de Heer vulde deze», en Mozes kon er niet binnenkomen, omdat de wolk erop was neergedaald (Ex 40,34-35). Bij de aankondiging zegt de engel tot Maria:πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ καὶ δύναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον κληθήσεται υἱὸς θεοῦ“De Heilige Geest zal over u komen, en de kracht van de Allerhoogste zal u overschaduwen, en wat geboren zal worden, zal heilig zijn, de Zoon van God” (Lc 1,35). De christelijke traditie heeft in de combinatie van deze teksten een van de mooiste beelden van Maria gezien: de tent en de ark van de nieuwe verbond.

De overeenkomst tussen Exodus 40 en Lucas 1,35

Het Griekse woord dat Lucas gebruikt voor de schaduw van de Allerhoogste, ἐπισκιάζω, is hetzelfde woord dat de Griekse vertaling van het Oude Testament gebruikt voor de wolk die neerdaalde over de tent in Ex 40,35. Aristide Serra, in het Nuovo dizionario di mariologia, presenteert de overeenkomst: de Heilige Geest, die de kracht van de Allerhoogste is, daalt neer en bedekt Maria met zijn schaduw, en daarom zal wat uit haar voortkomt de Heilige worden genoemd, de Zoon van God. De wolk, een teken van de aanwezigheid van God, bedekt de tent van ontmoeting, en daardoor wordt de verblijfplaats vervuld met de glorie van de Heer. En hij concludeert: La punta degli accostamenti sopra rilevati sta nell’equivalenza tra «la Gloria di Jahve» da una parte e gli appellativi «Santo-Figlio di Dio» dall’altra, “het belangrijkste punt van de hierboven genoemde overeenkomsten ligt in de equivalentie tussen “de Glorie van Jahweh” aan de ene kant en de titels “Heilig, Zoon van God” aan de andere kant” (SERRA, 1986, p. 809). De betekenis is christologisch: wie uit Maria geboren is, is van goddelijke natuur, zoals de glorie die de tent vervulde, goddelijk was.

René Laurentin heeft dezelfde parallel ontwikkeld: de goddelijke schaduw roept de wolk op, een teken van de aanwezigheid van de Heer, die de ark van de verbond had bedekt terwijl de glorie van God deze van binnenuit vulde, en Maria, om haar heen, zal het object van deze dubbele manifestatie zijn, “Maria zal, om haar beurt, het object zijn van deze dubbele manifestatie”, de aanwezigheid die haar omhult en de aanwezigheid van de Heer in haar (LAURENTIN, 1990, p. 37). Het Italiaanse Romeinse Missaal neemt deze lezing op in de inleiding tot het feest van de Aankondiging van de Heer, en noemt Maria nuova Tenda dell’incontro, “nieuwe Tent van de ontmoeting”, waarover de Heilige Geest zijn schaduw spreidt (cf. Lc 1,35, Ex 40,34-35, MESSALE ROMANO, 2020, p. 623).

Maria, de nieuwe ark: Het bezoek

De tweede parallel is te vinden in het bezoek van Maria, vergeleken met de reis van de ark van de verbond naar Jeruzalem. David, uit angst, vraagt: quomodo ingredietur ad me arca Domini?, “hoe zal de ark van de Heer tot mij komen?”, en de ark verbleef in domo Obededom Getthei tribus mensibus, “in het huis van Obed-Edom, de Geta, gedurende drie maanden” (2Sm 6,9.11). Elisabeth vraagt:πόθεν μοι τοῦτο ἵνα ἔλθῃ ἡ μήτηρ τοῦ κυρίου μου πρὸς ἐμέ;“Waarom zou de moeder van mijn Heer naar mij komen?” (Lc 1,43), en Maria blijft bij haar.ὡς μῆνας τρεῖς“ongeveer drie maanden” (Lc 1,56). Serra somt zes punten van overeenkomst op tussen de twee verhalen, en concludeert dat, met Jezus in haar schoot, Maria de ark van de nieuwe verbond is, “met Jezus in haar schoot, is Maria de ark van het nieuwe verbond” (SERRA, 1986, p. 811).

Wat zeggen de exegeten?

Serra presenteert deze parallellen met voorzichtigheid: È opinione di non pochi esegeti, “het is de mening van niet weinig exegeten” (SERRA, 1986, p. 808). Anderen zijn daar niet van overtuigd. Raymond Brown erkent dat het woord in Lc 1,35 een achtergrond heeft in het Oude Testament en dat Lucas denkt aan een goddelijke aanwezigheid die Maria omgeeft, maar hij vindt dat het identificeren van Maria met de Tent een ” totally a guess ” is, “een pure gok”, omdat hetzelfde woord voorkomt in de Transfiguratie (Lc 9,34) en, in het Oude Testament, zijn het de cherubijnen, en niet God, die de ark bedekken (BROWN, 1993, p. 327-328). Ook het parallel met de Bezoeking lijkt hem fragiel: de vraag van David komt voort uit de angst voor de dodelijke macht van de ark, en Isabel heeft een andere reden, en een vergelijkbare vraag komt voor in 2Sm 24,21, zonder enige ark (BROWN, 1993, p. 344-345). De gezamenlijke studie van katholieken en protestanten, gecoördineerd door Brown, concludeert dat er geen overtuigend bewijs is dat Lucas Maria met de ark identificeerde (BROWN et al., 1985, p. 153).

De discussie gaat over wat Lucas bedoelde. De interpretatie van Maria als tent en ark is niet afhankelijk van haar, omdat dit een interpretatie is van de Kerk, die gebaseerd is op de gehele Schrift en het geloof in Jezus, God geworden mens. Johannes zegt dat het Woord.ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν, letterlijk “Hij heeft Zijn tent onder ons opgeslagen” (Joh 1,14), en de tent waarin Hij eerst woonde, was de schoot van Maria (cf. TONIOLO, 2017, p. 329).

De tent en de ark bij de Vaderen en in de liturgie

De Vaderen hebben dit beeld ontwikkeld. Proclus van Constantinopel, in de 5e eeuw, schrijft dat Maria vereerd wordt als moeder, dienares, wolk, bruidskamer en ark van de Heer:Κιβωτός, οὐ τὸν νόμον βαστάσασα, ἀλλὰ τὸν νομοθέτην κυοφορήσασα“De ark, niet vanwege het feit dat deze de wet droeg, maar omdat deze de wetgever in haar schoot droeg” (PROCLUS, Oratio 5, PG 65, 720, in ÁLVAREZ CAMPOS, [1976], p. 93). En in een andere preek, waarin hij commentaar geeft op de tent die Petrus wilde opzetten bij de Transfiguratie, noemt hij de maagdelijke schoot de tent die Christus koos:Σκηνὴν τῷ λαβόντι σκηνήν, ἣν ἠρετίσατο γαστέρα παρθενικήν;“een tent voor Hem die de maagdelijke schoot als Zijn tent koos?” (PROCLUS, Oratio 8, PG 65, 767, in ÁLVAREZ CAMPOS, [1976], p. 96). Een oude homilie, toegeschreven aan Sint Gregorius de Wonderdoener, maar van onzekere auteur, zegt:Vere enim arca est sanctissima Virgo, intrinsecus et extrinsecus deaurata“Inderdaad is de allerheiligste Maagd een ark, van binnen en van buiten verguld” (PSEUDO-GREGORIUS VAN NAZIANZUS, PG 10, 1152).

Het Akathistoslied, dat volgens Toniolo dateert uit de tweede helft van de 5e eeuw (TONIOLO, 2017, p. 83-85), prijst de Moeder van God met beelden uit de heilige plaats:Χαῖρε, σκηνὴ τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου, χαῖρε, Ἁγία ἁγίων μείζων. Χαῖρε, κιβωτὲ χρυσωθεῖσα τῷ Πνεύματι“Salve, tent van de Goddelijke Woord, salve, Heilige, groter dan de Allerheiligste Heilige. Salve, gouden ark, gezegend door de Heilige Geest” (AKATHISTOS 23, in TONIOLO, 2017, p. 326). Ermanno Toniolo merkt op dat deze aanroepingen steunen op de beschrijving van de tent van ontmoeting in Ex 25-26 en 36-37, herhaald in Hb 9,1-4 (TONIOLO, 2017, p. 328). Vervolgens citeert hij Ex 40,34-35 naast Lc 1,35 en concludeert: è ovvio il parallelo con l’annunciazione, “het is duidelijk het parallel met de aankondiging” (TONIOLO, 2017, p. 329). In de Litanie van Loreto roept de Kerk Maria aan als Foederis arca, “Ark van de verbond”, en het Tweede Vaticaans Concilie noemt haar zo.sacrarium Spiritus Sancti, «heiligdom van de Heilige Geest» (LG 53).

De tent van God onder de mensen

De tent in de woestijn was de plaats waar God zich openbaarde aan zijn volk, en de ark bevatte de tafelen van de Wet. In Maria woonde God niet in een wolk of in een kist, maar in de buik van een vrouw, en wat zij voortbracht was niet de geschreven Wet, maar de Zelf de Wetgever, zoals Proclus zegt. Daarom noemt de Kerk haar tent en ark: niet omdat zij het centrum is, maar omdat God in haar kwam wonen onder ons. Deze aanwezigheid blijft voort in het leven van de gelovigen, die door de genade in zichzelf ontvangen de God die eerst in Maria woonde. Deze laatste toepassing is geen uitleg van de tekst, maar het resultaat van christelijke meditatie over deze tekst.

Referenties

ÁLVAREZ CAMPOS, Sergio (red.). Corpus Marianum Patristicum. Deel 4. Burgos: Aldecoa, [1976]. p. 93, 96.

BROWN, Raymond E. The birth of the Messiah: een commentaar op de kinderverhalen in de Evangeliën van Matteüs en Lucas. Nieuwe editie. New York: Doubleday, 1993. blz. 327-328, 344-345.

BROWN, Raymond E. et al. (red.). Maria in het Nieuwe Testament. Assisi: Cittadella, 1985. blz. 151-153.

Kerkvergadering van Vaticanum II. Dogmatische constitutie Lumen gentium, nr. 53. Acta Apostolicae Sedis, Vaticaanstad, vol. 57, blz. 58-59, 1965.

LAURENTIN, René. Breve trattato su la Vergine Maria. 8e editie. Cinisello Balsamo: Edizioni Paoline, 1990. p. 37-38.

ROMIJNS MISBOEK. 3e editie. Rome: Fondazione di Religione Santi Francesco d’Assisi e Caterina da Siena, 2020. Hoogfeest van de Aankondiging van de Heer (25 maart), inleidende aantekening. blz. 623.

NESTLE-ALAND. Novum Testamentum Graece. 28e editie. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2012.

PSEUDO-GREGORIUS DE GENTILIS. Homilie I over de Aankondiging. In: MIGNE, J.-P. (red.). Patrologia Graeca. deel 10. Parijs: [uitgeverij niet vermeld, jaartal niet vermeld]. kol. 1151-1154.

SERRA, Aristide. Moeder van God, I: Bijbelse fundamenten. In: DE FIORES, Stefano en MEO, Salvatore (redactie). Nieuw mariologisch woordenboek. 2e editie. Cinisello Balsamo: Edizioni Paoline, 1986. p. 806-812.

TONIOLO, Ermanno M. Akathistos: loflied aan de Moeder van God. Rome: Centro di Cultura Mariana «Madre della Chiesa», 2017. blz. 83-85, 326-330.

Verdiep uw studie: verken Mariologie, Mariane theologie, Mariabevindingen en de Postdoctorale opleiding in Mariologie.