Qui diligit me, sermonem meum servabit: Maria en het woord dat inwoont

Qui diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus.
Joh 14,23

“Als iemand Mij liefheeft, zal hij mijn woord bewaren, en mijn Vader zal hem liefhebben, en Wij zullen tot hem komen en bij hem verblijf nemen”. Joh 14,23 is een van de meest geladen verzen uit de afscheidsredes: de liefde tot de Zoon die zijn Woord bewaart, is de voorwaarde voor de inwoning van de Drie-eenheid in de ziel. De Vader en de Zoon, en impliciet de Geest, “nemen verblijf” in de gelovige die liefheeft en bewaart. De mariologie vindt in dit vers het fundament van het innerlijk leven van Maria: zij die het Woord “bewaarde en overwoog” (Lc 2,19.51), was de eerste en meest volmaakte “tabernakel” waarin de Drie-eenheid verblijf nam.

I. “Het woord bewaren”: liefde en gehoorzaamheid bij Johannes

De voorwaarde die Johannes aan de liefde verbindt, “zal mijn woord bewaren”, is specifiek. Het werkwoord terein, “bewaren”, “behoeden”, duidt niet slechts op een uiterlijke gehoorzaamheid maar op een innerlijke hoede: bewaren als een schat, behoeden als iets kostbaars. Het woord van Jezus “bewaren” betekent niet een lijst regels naleven, maar het woord van Jezus maken tot het oriëntatiepunt van het eigen leven, de innerlijke norm die de keuzes verlicht.

Dit onderscheid tussen legalistische gehoorzaamheid en “het woord bewaren” als vorm van liefde staat centraal in de johanneïsche spiritualiteit. Johannes gebruikt nooit de woordenschat van de wet (nomos) om het christelijk leven te beschrijven, hij gebruikt de woordenschat van liefde en relatie. De “geboden” van Jezus zijn geen van buitenaf opgelegde wetten, zij zijn de concrete vorm waarin de liefde van Christus zich in gedrag vertaalt. Wie liefheeft, bewaart zijn geboden spontaan, zoals men de woorden van een vriend bewaart.

Het augustiniaanse onderscheid tussen “servus legis” en “amicus Dei”, dienaar van de wet en vriend van God, vat dit verschil goed samen. De dienaar gehoorzaamt uit vrees of uit berekening. De vriend “bewaart” het woord van de vriend uit liefde. Het christelijk leven dat Johannes beschrijft, is het leven van de vriend: een leven dat gericht is door het woord van de Geliefde, niet door de dwang van een uiterlijke wet. Dit onderscheid heeft enorme praktische gevolgen voor de christelijke spiritualiteit en moraal.

De mariologische toepassing ligt voor de hand: Maria heeft het woord van Jezus in de diepste zin “bewaard”. Zij heeft niet alleen de geboden onderhouden, zij heeft het woord van de Zoon gemaakt tot het voedsel van haar beschouwing, de gids van haar keuzes, het middelpunt van haar innerlijk leven. Het Magnificat toont een vrouw die de woorden van de Schriften gedurende een leven van meditatie heeft “bewaard”. Het “mij geschiede” van de Annunciatie toont een vrouw die het woord van God boven haar eigen wil heeft “bewaard”. Dit zijn de twee vormen van het johanneïsche “het woord bewaren”: de mediterende beschouwing en de liefdevolle gehoorzaamheid.

II. “Wij zullen bij hem verblijf nemen”: de Drie-eenheid in Maria

Joh 14,23 gebruikt een buitengewoon intieme taal: de Vader en de Zoon “zullen komen” tot de gelovige en “bij hem verblijf nemen” (monên par autô poiêsometha). Het zelfstandig naamwoord monê, “verblijf”, “woning”, is hetzelfde als in Joh 14,2: “In het huis van mijn Vader zijn vele woningen”. De belofte is zo een eschatologische vooruitneming: wie liefheeft en het woord bewaart, woont in zekere zin reeds in het “huis van de Vader”. En de Vader “woont” in zekere zin reeds in wie liefheeft.

Deze “inwoning” van de Drie-eenheid in de ziel van de gelovige is de leer van de heiligmakende genade in haar meest geladen en meest persoonlijke uitdrukking. De genade is niet slechts een abstracte “staat”, zij is de werkelijke aanwezigheid van de goddelijke Personen in de ziel: de Vader als oorsprong, de Zoon als licht, de Geest als liefde die verenigt. De H. Thomas van Aquino heeft deze leer ontwikkeld in de Summa Theologiae I q.43 en haar verbonden met de leer van de trinitarische perichoresis: de goddelijke Personen die “in elkaar” leven, wonen door de genade ook in de ziel die hen ontvangt.

Maria is in dit perspectief de meest volmaakte “tabernakel” van deze trinitarische inwoning. Zij die vanaf haar ontvangenis “vol van genade” was, “kecharitomene”, als titel die haar identiteit constitueert, was ook de meest volle “woning” van de Drie-eenheid in de geschapen orde. En toen de Zoon in haar mens werd, bereikte deze inwoning een dimensie die alle mystieke inwoning te boven gaat: de Zoon van God heeft niet alleen geestelijk in Maria “gewoond”, Hij heeft fysiek, lichamelijk, negen maanden in haar gewoond.

De mariologische traditie heeft deze dimensie verkend met beelden van grote schoonheid: Maria als “Tempel van de Heilige Geest”, als “Ark van het Nieuwe Verbond” (die niet de stenen tafelen van de Wet bevat maar de Wetgever zelf), als “Tabernakel van de Allerhoogste” (dat niet de toonbroden herbergt maar het “levende Brood dat uit de hemel is neergedaald”). Elk van deze beelden wijst naar dezelfde werkelijkheid: in Maria bereikte de inwoning van de Drie-eenheid een diepte en een concreetheid die nooit eerder of later in enig ander mens is voorgekomen.

III. “Bewaren” als “overwegen”: Maria en de lectio divina

Lc 2,19: “Maria echter bewaarde al deze dingen en overwoog ze in haar hart”. Het werkwoord “bewaren” (dietêrei) bij Lucas komt precies overeen met het “bewaren” (terein) bij Johannes. Maria heeft de woorden en de gebeurtenissen niet alleen “gehoord”, zij heeft ze bewaard, behoed, ze niet laten vervliegen in de drukte van alledag. Dit “bewaren” is de concrete vorm van wat de monastieke traditie lectio divina zal noemen: de biddende lezing van het Woord, die het in het hart bewaart en het geleidelijk de innerlijke omvorming laat bewerken.

De benedictijnse lectio divina, de praktijk van heilige lezing die de H. Benedictus in zijn Regel voorschreef, heeft in Maria haar impliciete model en in zekere zin haar fundament. De meditatie van Maria over de gebeurtenissen van haar leven met de Zoon is het prototype van de christelijke meditatie over het Woord: niet de informatieve lezing die wil “leren” om “meer te weten”, maar de beschouwende lezing die omgevormd wil worden, die het Woord diep laat doordringen en de omvorming laat bewerken die het zelf bewerkt.

De Rozenkrans, de voornaamste vorm van mariaal gebed in de Latijnse traditie, is juist een vorm van lectio divina “door Maria”: de mysteries van het leven van Jezus overwegen met de ogen van Maria, die mysteries in het hart “bewaren” zoals zij ze bewaarde, het vleesgeworden Woord ons laten omvormen zoals het Maria omvormde. De mariale voorspraak in de Rozenkrans vervangt de christologische beschouwing niet; zij is er het voertuig van: wij leren “het Woord bewaren” door te kijken naar haar die het op de meest volmaakte wijze bewaarde.

De kerkelijke dimensie van “het Woord bewaren” heeft een betekenis die verder gaat dan de persoonlijke devotie. De Kerk die het Evangelie “bewaart”, het trouw van geslacht op geslacht doorgeeft, het verdedigt tegen vervormingen, het onder de leiding van de Geest verdiept, herhaalt in de collectieve orde wat Maria in de persoonlijke orde deed. Maria is zo niet alleen het model van de individuele christen in het gebed; zij is het model van de Kerk in haar taak als custos Evangelii, hoedster van het Evangelie.

IV. “Wij zullen tot hem komen”: de Visitatie van God in de ziel

Joh 14,23: “Wij zullen tot hem komen”: de Vader en de Zoon “bezoeken” de gelovige die liefheeft en bewaart. Deze goddelijke “visitatie” heeft een onmiddellijke mariologische parallel: de Annunciatie is het bezoek van de Zoon aan de ziel van Maria, bemiddeld door de engel. De Visitatie aan Elisabet is het bezoek van Maria, zwanger van de Zoon, aan Elisabet, die “vervuld van de Heilige Geest” reageert. In beide gevallen vormt de aanwezigheid van de “bezoekende” Zoon de ontvanger om: Maria wordt Moeder van God. Elisabet jubelt in de Geest.

De spiritualiteit van de “visitatie”, het bezoek van Christus aan de ziel, staat in het hart van de christelijke mystiek. De H. Ignatius van Loyola spreekt in de Geestelijke Oefeningen over de “vertroostingen” als bezoeken van God aan de ziel. De H. Johannes van het Kruis beschrijft de “aanraking” (toque de divinidad) als de discrete maar omvormende vorm van dit bezoek. In al deze gevallen vormt de “goddelijke visitatie” om zonder geweld aan te doen: God dringt de ziel niet binnen, Hij bezoekt haar, wanneer zij bereid is Hem te ontvangen.

Maria is bij uitstek het model van de “bezochte ziel”. Zij die door de engel “bezocht” werd, die door de Geest “bezocht” werd, die Elisabet bezocht met de Zoon in zich, is de gestalte van de beschouwende ziel die zich voorbereidt om het bezoek van God te ontvangen en die door dat bezoek bemiddelaarster wordt van het bezoek van God aan anderen. Deze dynamiek, de visitatie ontvangen en haar meedelen, is de structuur van de christelijke zending: wie de Zoon heeft ontvangen, moet met Hem de anderen “bezoeken”.

De Tenhemelopneming van Maria is in dit perspectief de definitieve “visitatie”: de Vader en de Zoon, die beloofden “verblijf te nemen” in wie liefheeft, voltrekken in haar de definitieve en volle woning. Maria is nu in het “huis van de Vader” (Joh 14,2), niet alleen “bezocht” door de Drie-eenheid, maar volledig bewoond, volledig “thuis” in het trinitarische leven. Dit is de eschatologische belofte van Joh 14,23, in haar vervuld voordat zij in alle anderen vervuld wordt: “Wij zullen tot hem komen en bij hem verblijf nemen”, en in haar is de eeuwige woning reeds gemaakt.

Maria, die “het woord bewaarde” in haar hart en de meest volmaakte “tabernakel” van de trinitarische inwoning was, is het model van de beschouwende ziel die de deur opent voor de “visitatie” van God.

Referenties

• H. Thomas van Aquino, Summa Theologiae I q.43.
• Tweede Vaticaans Concilie, Dei Verbum nr. 8 (1965).
• H. Ignatius van Loyola, Geestelijke Oefeningen nr. 316-317.
• R. Laurentin, Structure et Théologie de Luc I-II (1957).
• A. Serra, Sapienza e contemplazione di Maria (1990).