De Maagd Maria bij de aankondiging van de Heer

“Zie, gij zult in uw buik een kind verwekken en zult een zoon baren, wiens naam u Jezus zult stellen.” (Lc 1:31)

I. Het teken dat God zelf kiest

De profetie van Jesaja aan koning Achaz, uit hoofdstuk zeven van het boek van de profeet, speelt zich af in een moment van ernstige politieke crisis: het koninkrijk Juda wordt bedreigd door een vijandelijke coalitie en de koning aarzel tussen geloof en diplomatieke overwegingen. In deze context van menselijke kwetsbaarheid neemt God het initiatief en biedt Hij een teken aan: “Vraag aan de Heer, uw God, of Hij u een teken zal geven, uit de diepten der aarde of uit de hoogte van de hemel.” (Jes 7:11). Het weigeren van Achaz om het teken te vragen is geen religieuze nederigheid, maar een politieke ontwijking: de koning wil niet afhankelijk zijn van God omdat hij afhankelijk wil zijn van Assyrië. Gods antwoord overstijgt dan ook de onmiddellijke situatie en voorspelt een teken dat alle geschiedenis overschrijdt: “De Heer zal u zelf een teken geven: de jongedame zal zwanger worden en een zoon baren, wiens naam u Jezus zult stellen.” (Jes 7:14).

Sinds de beginjaren van het christendom heeft de exegese erkend in dit vers de profetische voorspelling van de maagdelijke geboorte van Jezus. De naam Emmanuel, “God met ons“, is geen simpel persoonlijke aanduiding, maar een theologische definitie van de missie die de komende persoon naar de wereld zal brengen. God zal niet alleen een boodschapper of profeet sturen: Hij zelf zal komen, Hij zal in het midden van Zijn volk wonen, Hij zal het levende teken van Zijn aanwezigheid zijn voor redding. Maria is de jongedame uit de Jesaja-profetie: degene die het woord ontvangt, die het in haar hart draagt en aan de wereld de vrucht geeft waar de geschiedenis al lang op wachtte sinds Abraham.

II. Van profetie tot ontmoeting: het drempelpunt van de Annunciatie

Tussen de Jesaja-profetie en het Lucas-relatie van de Annunciatie liggen zeven eeuwen geschiedenis. Zeven eeuwen waarin Israël leerde zijn crises te lezen in het licht van de profetische woorden, hoop te bewaren wanneer alles tot wanhoop uitnodigde, te geloven dat de beloofde Emanuel op het meest onwaarschijnlijke moment zou komen. De continuïteit tussen beide teksten is niet alleen thematisch: het is de continuïteit van één enkel goddelijk handelen dat zich in de loop der eeuwen verfijnt tot een specifiek aankondiging, tot het identificeren van de concrete vrouw, stad en tijdstip waarop de belofte werkelijkheid zou worden. Nazareth in Galilea, een maagd genaamd Maria, een engel gezonden door God: de historische nauwkeurigheid van het Lucas-verhaal is het antwoord op de onbepalheid van de Jesaja-profetie. De belofte heeft eindelijk haar bestemming bereikt.

De Annunciatie is het moment waarop de goddelijke initiatief en menselijke vrijheid elkaar in hun zuiverste vorm ontmoeten. God wacht niet zonder de instemming van de mens: Hij wacht op het vrije antwoord van Maria voordat het Woord vlees wordt. Deze goddelijke wachttijd onthult de oneindige waardigheid die God toekent aan de vrijheid die Hij zelf geschapen heeft. Maria is geen passief instrument, geen enkel biologisch kanaal: zij is een persoon met intelligentie en wil, wier vrije instemming essentieel is voor het mysterie van de Verenking. Haar geloof is derhalve een cruciaal element in Gods reddingsplan, geen toevallige omstandigheid.

III. «Hier ben ik de dienstmaagd des Heren»

Het verhaal van de aankondiging in het eerste hoofdstuk van Lucas is een van de dichtstbevatte en mooiste pagina’s uit de hele Schrift. De engel Gabriël verschijnt aan Maria met een groet die alle mariologie van het Nieuwe Testament samenvat: «Vreugde vul je hart, geroepen tot genade, de Heer is bij je» (Lucas 1,28). De uitdrukking «vol genade» vertaalt het Griekse kecharitomene, een perfect passief deelwoord dat een blijvende en permanente toestand aangeeft, het resultaat van een goddelijke actie die dit moment voorafging en vormgaf. Maria ontvangt geen genade op dat ogenblik: ze bezit het al in haar geheel, ze wordt gedefinieerd door het, ze is wat de goddelijke genade uit haar hele bestaan maakte.

Maria’s verbazing bij de groet van de engel is geen angst voor het bovennatuurlijke, maar eerbied voor wat absoluut nieuw gebeurt. Na de aankondiging van de maagdelijke conceptie van de Zoon die «de Altste zal heten» (Lucas 1,32), stelt Maria haar enige vraag niet uit onwetendheid, maar uit verlangen om te begrijpen: «Hoe kan dit zijn, aangezien ik geen man ken?» (Lucas 1,34). De engel geeft antwoord door de agent van de maagdelijke conceptie te onthullen: «De Heilige Geest zal over je komen en de kracht van de Altste zal je overschaduwen» (Lucas 1,35). De taal is die van de Shekinah uit de Oude Testament, de wolk die het tabernakel bedekte met goddelijke aanwezigheid. Maria zal het nieuwe tabernakel zijn, de nieuwe ark, het nieuwe tempel waar Gods glorie zal wonen. En Maria’s antwoord sluit het verhaal af: «Hier ben ik de dienstmaagd des Heren. Laat het volgens jouw woord geschieden» (Lucas 1,38). Dit fiat is het keerpunt in de geschiedenis van de redding: het menselijke woord dat reageert op het goddelijke woord, de vrijheid die zich overlaat om het Woord te laten vlees worden.

IV. Maria, icoon van de geloof die het woord ontvangt

De tweede mis in de Collecte van Onze Lieve Vrouw, gewijd aan de aankondiging van de Heer, stelt Maria voor als het perfecte voorbeeld van de menselijke relatie met het Woord van God. De structuur van de aankondiging is de structuur van alle authentieke geloof: God neemt de initiatief, de mens wordt aangesproken, de menselijke vrijheid reageert met een toewijding die de intelligentie niet negeert maar overstijgt. Maria stemt niet toe uit onwetendheid of dwang: ze stemt toe omdat ze begrijpt, in de mate waarin een schepsel dat kan, het bereik van wat van haar wordt gevraagd, en beslist zich met al haar vrijheid aan te bieden als instrument van Gods wil.

De bijbelse mariologie die uit deze mis voortvloeit, is een mariologie van het geloof. Het gaat niet in de eerste plaats om een mariologie van privileges, hoewel die er wel in voorkomen in de engelgroet. Het is een mariologie van de vrije toewijding, de genereuze instemming, het fiat dat door de eeuwen heen weerklinkt als de meest perfecte daad van geloof in de menselijke geschiedenis. Elisabeth bevestigt deze interpretatie wanneer ze, bij het ontmoeten van Maria, uitroeft: «Welgelukte die gelooft» (Lucas 1,45). De gelukzaligheid van Maria is niet primair die van een biologische moeder, maar die van het geloof dat het Woord aanneemt en het laat vruchten dragen. In deze mis ziet de Kerk in Maria het meest stralende gezicht van het geloof dat Gods geschenk zonder weerstand en zonder voorbehoud aanvaardt, door het Verlosser het enige ruimte biedt waar hij wilde: een hart dat ja zegt.