Maria als bemiddelaar: haar bemiddeling ondergeschikt aan de enige bemiddeling van Christus

“Er is één God, en één bemiddelaar tussen God en de mensheid, de mens Jezus Christus, die zichzelf overgegeven heeft voor ons allen” (1 Timoteüs 2:5-6), “Er is één God, en één bemiddelaar tussen God en de mensen, de mens Jezus Christus, die zich voor ons allemaal heeft opgeofferd.”

I. Én Bemiddelaar: de paulinische bekentenis en zijn absolute aard

De Eerste Brief aan Timoteüs bevat een van de meest beslissende en delicate uitspraken in de hele neotestamentelijke theologie: “Er is één God, en één bemiddelaar tussen God en de mensen, de mens Jezus Christus” (1 Timoteüs 2:5). Deze verklaring plaatst in het hart van het christelijke geloof het principe van de uniciteit van de verlossende bemiddeling. Er bestaat geen andere universele bemiddelaar tussen God en de mensheid. Christus, het eeuwige Woord dat vlees werd, is tegelijkertijd God die tot ons kwam en de mens die naar God opstijgt, en in deze dubbele toebehoren ligt de enige bron van alle verlossing. Deze leer sluit elke rivaliserende of parallelle bemiddeling uit, maar sluit niet uit de meebemiddelde en ondergeschikte bemiddelingen die zich vastklampen aan de enige bemiddeling van Christus. En het is precies in deze ruimte van de ondergeschikte bemiddeling dat de katholieke theologie, sinds de eerste eeuwen van de kerk, het bijzondere ministerie van Maria als Bemiddelaar plaatst. Het gaat niet om Maria naast Christus te plaatsen als een tweede autonome bemiddelaar, maar om te erkennen dat zij, tussen de heiligen in de hemel die bidden voor de pelgrims op aarde, een uitzonderlijke en vooraanstaande plaats inneemt omdat zij de eerste historische medewerker was van het verlossende werk van de Zoon.

II. De Maria-leer als bemiddeling: van de Vaders tot het Tweede Vaticaans Concilie

De reflectie over Maria als bemiddelaar ontwikkelde zich geleidelijk in vijftien eeuwen christelijke theologie. De Griekse Vaders, met name Athanasius, Basilius en de twee Cyrillus (van Jeruzalem en Alexandrië), beschreven Maria als “de medewerker van onze verlossing”. De middeleeuwse westerse theologie, met figuren als Petrus Damianus, Bernardus van Clairvaux en Anselmus van Canterbury, ontwikkelde systematisch het begrip ‘Mediatrix’. Bernardus schreef een beroemd werk over Maria als “een aquaduct” waarmee de genade van de Zoon naar de mensheid stroomt, en als “hals” die de Hoofd (Christus) met het Lichaam (de Kerk) verbindt. In de 19e en eerste helft van de 20e eeuw zocht de katholieke mariologie naar een dogmatische definitie van Maria’s titel als ‘Bemiddelster van alle genaden’. Paus Leo XIII, Pius X en Benedictus XV uitten zich positief over dit onderwerp, en de Internationale Mariologische Commissie van 1923 bereidde studies voor. Maar een dogmatische verklaring werd nooit uitgesproken om de duidelijkheid van Christus’ enige bemiddeling te behouden. Het Tweede Vaticaans Concilie, in het document Lumen Gentium, formuleerde de leer met grote precisie: “Deze moederlijke functie van Maria ten opzichte van de mensheid verduistert op geen enkele wijze of vermindert op enige wijze deze unieke bemiddeling van Christus, maar laat haar nuttigheid zien. Al het verlossende effect van de geliefde Vrouw… ontleent zijn kracht aan de genade van Christus, is afhankelijk van Zijn bemiddeling en is volledig aan Hem ondergeschikt” (LG 60). Deze evenwichtige en rijke formulering werd het definitieve theologische kader voor de hedendaagse katholieke mariologie met betrekking tot de titel ‘Bemiddelster’.

III. Kana: het perfecte narratief van Maria’s bemiddelende rol

Het Evangelie volgens Johannes presenteert in Kana het perfecte narratieve voorbeeld van wat de theologie in concept heeft geformuleerd. De bruiloft van Kana is het eerste teken van Jezus volgens het Vierde Evangelie, en daarin speelt Maria een cruciale rol. “Ze hadden geen wijn. Maria zei tegen Hem: Ze hebben geen wijn. Jezus antwoordde haar: Vrouw, wat heb ik te maken met jou? Nog niet is mijn tijd gekomen” (Johannes 2:3-4). Maria dwingt de wil van de Zoon niet af, vraagt geen wonder, maar presenteert alleen het noodgeval. Vervolgens wendt zij zich tot de dienaars en spreekt de woorden die haar spiritueel testament zijn geworden: “Doe alles wat Hij u zegt” (Johannes 2:5). Deze dynamiek is essentieel om Maria’s bemiddelende rol te begrijpen. Maria vervangt Christus niet, ze wijst op Hem. Ze zorgt voor de omstandigheden, zodat het teken kan plaatsvinden, maar het wonder komt van de enige Bron. Hoewel de genade uit een unieke bron stroomt, bereikt zij ons via het moederlijke kanaal dat zij gekozen heeft te zijn.

IV. Ondergeschikte bemiddeling en wat deze uitsluit

De katholieke leer over Maria als Bemiddelaar vereist precisie die de devotie van het volk vaak niet met dezelfde helderheid uitdrukt. Maria is geen bron van genade: Christus is dat. Maria is geen autonome oorzaak van redding: de enige oorzaak is de passie, dood en opstanding van de Zoon. Maria is geen extra bemiddelaar naast Christus: zij is een ondergeschikte medewerker van de enige bemiddeling. Deze verduidelijking is cruciaal in het ecumenisch gesprek, met name met christelijke gemeenschappen die, door de eeuwen heen, de katholieke mariologie zagen als concurrerend aan de christologie. Het Tweede Vaticaans Concilie was expliciet toen het verklaarde dat de titels ‘Advocaat’, ‘Hulpbrenger’, ‘Bijstandgever’ en ‘Bemiddelster’ van Maria op een manier moeten worden begrepen die “niets aftrekt of toevoegt aan de waardigheid en effectiviteit van Christus, de enige bemiddelaar” (LG 62). Deze conciliaire soberheid is geen vermindering van devotie voor Maria; het is haar zuivering. Hoe duidelijker de uniciteit van Christus’ bemiddeling is, hoe schitterender wordt de bijzondere functie van Maria als volledige en perfecte medewerker aan die unieke bemiddeling. De ‘Bemiddelster’ is geen concurrentie voor Christus; zij is het meest eloque teken van Zijn effectiviteit, omdat zij de eerste mens was die volledig gered werd door deze bemiddeling en die nog steeds, in de hemel, bidt voor hen die nog op aarde pelgrimen.