De wortels van de hoop: fundamenten

De Griekse termijn ἔλπις wordt door geleerden beschouwd als een vox media, wat kan worden vertaald als «hoop». Historisch gezien kreeg de positieve component van ἔλπις in latere perioden na de klassieke tijd meer kracht (zoals te zien in Pseudo-Plato, Definities, 416A), maar dit optimisme werd nooit absoluut. In de Joodse en Christelijke taalcontext neemt het woord echter uitsluitend een positieve betekenis aan en wordt het in feite begrepen als «hoop».

Het is belangrijk op te merken dat de positieve aard van ἔλπις in deze traditie niet in eerste instantie ontstond door hoop in een specifieke christelijke hiernamaals. De idee van hoop voor een hiernamaals binnen de Griekse cultuur, zoals te vinden in de mysteries van Elêusis (zie Hymnus aan Deméter, 480-483), verduidelijkt de betekenis van ἔλπις niet volledig.

In het Grieks verwijst de wortel ἔλπ voornamelijk naar verwachting of veronderstelling gebaseerd op ervaring en algemene wereldbegrip. De grens tussen veronderstelling en kennis is soms vaag, maar wordt belangrijk in de filosofie, die onderscheid maakt tussen simpele mening (δόξα, ἔλπις) en effectieve kennis van het zijn (bijvoorbeeld Parménides, Fragmenten, VS 28 [18] B 1, 30. Plato, Filebo 12d, 39e, Politiek 306a).

De plaats van hoop, vooral hoop in het hiernamaals, is afhankelijk van de filosofische school. Bij Plato, bijvoorbeeld, zien we in Fedon dat hoop kan worden verbonden met een vorm van superieure kennis. Zelfs onder de «inwijden» in de mysteries zou hoop gebaseerd zijn op een bijzondere kennis (εἰδώς, zoals in Euripides, Bacchanten, 72-74).

Voor de Hellenistische filosofie echter was de enige solide grondslag voor ethisch handelen echte kennis over de structuur van de wereld. In die zin hadden handelingen gebaseerd op hoop of veronderstellingen geen evenwaardig statuut als handelingen gebaseerd op kennis. Daarom werden termen als πίστις (geloof), δόξα (mening) en ἔλπις (hoop) vanaf de late klassieke periode in veel gevallen als minderwaardig beschouwd ten opzichte van bewijsbare kennis.

De Stoïciërs gebruikten, hoewel ze ἔλπις niet als technisch term voor een van de vier fundamentele gevoelens gebruikten, εὐθυμία (verlangen) om onjuiste oordelen over goed en kwaad uit te drukken. Zo, in het Stoïcijnse schema van gevoelens gerelateerd aan het heden en de toekomst, pijn, plezier, hoop en angst, kreeg hoop hoewel aanwezig als algemeen concept, geen optimale taaluitdrukking in ἔλπις vanwege zijn gemiddelde karakter.

Filosofisch en religieus gebruik.

Ik gebruik zowel filosofische als niet-filosofische klassieke Griekse termen als hoop, veronderstelling en kennis, die in essentie verwijzen naar de orde van de natuur, een horizon waarin theorieën door de eigen realiteit kunnen worden geverifieerd of afgewezen. In het algemeen zou de Griekse mentaliteit geen instantie buiten het kosmos hebben gezien waar hoop of kennis naar zou kunnen verwijzen.

Aan de andere kant introduceert de bijbelse traditie hoop als iets dat direct betrekking heeft op de belofte of het handelen van een scheppende God die het natuurlijke wereldgebeurtenis overstijgt. Zowel in het Oude Testament, dat de nadruk legt op een hoop gericht op het heden (bijvoorbeeld, Psalm 91), als in het Nieuwe Testament, met zijn eschatologische nadruk op het hiernamaals, kan deze hoop niet worden gemeten aan de hand van de fysieke universele parameters of de heersende sociale orde.

Hoop als positief concept

In het joodse-christelijke gebruik heeft het woord hoop (ἔλπις) een essentiële positieve connotatie gekregen, zich sterk onderscheidend van de gebruikelijke betekenis in de Griekse cultuur. Het is een taalkundig fenomeen vergelijkbaar met wat er met het woord πίστις (geloof) is gebeurd onder de invloed van het bijbelse denken.

Dus, de centrale vraag is niet of hoop naar het “hierna” kijkt, maar op welk laatste referentiepunt deze hoop zich steunt:

• Het kosmos, met zijn inherente wetten en morele normen. Of
• Een scheppende en verloskende God, die zich onafhankelijk van de kosmische orde openbaart.

In de Bijbel wordt ἔλπις vaak vertaald als vertrouwen of standvastig vertrouwen, wat de notie weerspiegelt van een directe relatie tussen God en de mens (zie bijvoorbeeld, Job 24). Het cruciale punt in dit debat is dus hoe hoop die is gebaseerd op natuurlijke wetten in contrast staat met hoop die is gebaseerd op de goddelijke belofte.

Aanbevolen leesmateriaal: Spe Salvi (Paus Benedictus XVI), encycliek over de christelijke hoop.

Dieper onderzoek: Verken Mariologie, Theologie mariana, Mariale verschijningen en de Post-graduaat in Mariologie.

Continuïteit

Met deze eerste context bekijken we hoe het concept hoop is ontstaan en zich heeft ontwikkeld in het Griekse en Bijbelse denken, waarbij het in elk cultureel en religieus kader verschillende betekenissen heeft aangenomen. In het volgende deel van de serie De oorsprongen van de hoop zullen we deze gedachten verder uitdiepen, door nauwkeuriger te onderzoeken hoe deze twee stromingen, filosofisch en religieus, met elkaar interacteren en zich in de loop van de geschiedenis transformeren.

Volg deze studie wekelijks voort. Zo zal de lezer een solide en grondige basis leggen voor het onderwerp. Want door de verschillende wortels van de hoop te kennen, begrijpen we beter waarom deze zo essentieel en tegelijkertijd zo divers is in zijn manifestaties, tot aan de Moeder van de Hoop.

Het Institutum Locus Mariologicus is de wereldwijde academische referentie voor Mariologie. Ontdek onze bronnen over Mariologie, Marianische verschijningen en de Postgraduaat in Mariologie.

Om de theologie van de mariane hoop dieper te onderzoeken, raadpleeg dan de Encycliek Redemptoris Mater van Paus Johannes Paulus II.