Epifanie: Maria onthult de Zoon

Inleiding

De viering van de Kerstmis van de Heer strekt zich uit tot de feestdag van de Epifanie, de doop van de Heer en zijn Presentatie in de Tempel. Met deze laatste datum eindigt, in ideale zin, de kersttijd volgens het mysterieuze schema van Kerstmis en volgens de oude traditie van Jeruzalem, getuigd door Egéria. In de huidige liturgische kalender begint, na de viering van de Doop van de Heer, de Gewone Tijd, op werkdagen en op zondagen door het hele jaar heen.

Deze aanpak geeft al aan de complexiteit van het liturgische jaar. Het Westen viert de Epifanie als de aanbidding door de Magiërs, al is dit niet exclusief. Het Oosten daarentegen viert de doop van de Heer, die door de Romeinse liturgie op een solene manier opnieuw wordt opgenomen in de zondag na de Epifanie. Er is ook nog de Presentatie van de Heer in de Tempel, gevierd veertig dagen na de feestdag van Kerstmis.

Historische wortels

De feestdag van de manifestatie (epifanie) van de Heer, gevierd op 6 januari, heeft zijn oorsprong in het Oosten. De gnostici vierden deze om aan te geven dat bij de doop van Jezus, de Christus-mens, de Christus-God wordt. In het Evangelie van de Ebionieten staat dat bij zijn opstijgen uit de rivier een grote lichtstraal over hem verscheen, de manifestatie van God.

Het idee van een manifestatie (epifanie) van de Heilige Drie-eenheid is juist en komt overeen met de evangelie-teksten die unaniem de doop van Christus bevestigen.

In de 3e eeuw vermeldt Epifanius deze feestdag. Ook Efrem, de Syriër, beschouwt het als een feest van de komst van de Heer, van zijn geboorte en van de volmaakte incarnatie. Dit betekent dat in het begin, in het Oosten, deze feestdag ook de viering van de geboorte van de Verlosser omvatte.

Rond het einde van de 4e eeuw bestaat de feestdag in Antiochië onder de naam «ta hagia phota», de heilige lichten. De aandacht richt zich voornamelijk op de mysterieuze manifestatie die plaatsvindt bij de doop van de Heer door de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, en op de heiliging van het water door Christus. Het is de dag van de doopingen.

De pelgrime Egéria vertelt over deze feestdag in Bethlehem en Jeruzalem tussen 381 en 384 (Reizigdagboek IX,1 «Door de gelukkigste toevalligheid voor ons, was het op de avond van de heiligste Epifanie, toen wij bij de Arabische etappe aankwamen, dat wij de vigilie in de kerk moesten vieren»).

Na oorsprong van de gekozen datum voor deze viering vinden we een heidense feest van het licht dat in het oude Egypte werd gevierd ter ere van Aion, de «tijd». Dit gebeurde op het hoogtepunt van de zomerse solstitie, ongeveer twee weken na 25 december. In Alexandrië werd ook de godin Kore gevierd, de Maagd die de zon-licht bracht. Het thema van het licht en dat van het water, dat op die dag uit rivieren en bronnen werd opgedaan, is dus ook verbonden met een kosmisch element dat door de heidense religie werd gevierd.

De Epifaniënviering wordt in Rome sinds het einde van de 4e eeuw gevierd. Echter, het benadrukt de viering van de openbaring van de Heer aan de volken, in de aanbidding van de drie wijzen die door een ster werden geleid. Ook in Rome en andere plaatsen, zoals Spanje, zijn er verschillende betekenissen gecombineerd, zoals het doopfeest, de huwelijksfeesten van Kana (nog steeds aanwezig in de hymnen en antifonen) en zelfs de vermenigvuldiging van de broden. De beeldspraak van de aanbidding is erg oud: het komt voor in de catacomben en de mozaïeken van Ravena, waar de namen van de drie personages worden genoemd.

In de huidige liturgische kalender behoudt de Epifanie zijn kenmerkende betekenis van een openbaring aan de volken door Christus, die het licht van de wereld is.

De viering van het Doopfeest, gevierd in de zondag na de Epifanie, heeft in de Romeinse liturgie een grotere nadruk gekregen, zowel door de prachtige teksten van de mis en het goddelijk dienstboek als door de patristische lezingen van de post-epifanieperiode, die enkele Oosterse homilieën over het doopmysterie herstellen.

We staan voor een integratie van Oost en West in de teksten en de liturgische spiritualiteit van deze tijd.

De liturgische viering Het uitgesproken woord

Tijdens de Romeinse Epifaniënviering staat de verkondiging van het Evangelie van Matteüs over de aanbidding van de wijzen (Mt 2,1-12) centraal. Vroeger werd tijdens het zingen van het Evangelie een prostratie uitgevoerd om het uitgesproken mysterie levendiger te maken.

Dit Evangelie-fragment krijgt zijn volledige betekenis in het licht van de profetie van Jesaja (Is 60,1-6), die de glorie van Jeruzalem beschrijft die overstromen wordt door licht, en van Psalm 72, die de reële en messiaanse roem uitdrukt. Deze twee teksten vormen de basis voor het begrip van de evangelieverhalen.

Paulus (Ef 3,2-6) biedt de theologie van de openbaring aan de volken, die later wordt overgenomen in de gebeden en het prefatie van de feestelijkheden.

Na de viering van de Doop van de Heer, worden er unitaire teksten gelezen over de zegening van Jezus door de Geest (Is 42,1-4.6-7), en over het getuigenis van de apostelen over het doopgebeurtenis (Act 10,34-38). In de verschillende cycli wordt het Evangelie van de Doop volgens de drie synoptische evangeliën voorgelezen.

De gebeden van de Kerk

In de teksten van de misgebeden worden veel thema’s opgenomen die eigen zijn aan het gevierde mysterie: het licht en de glorie van de openbaring. De betekenis van de aanbiedingen en de uitwisseling van gaven. Het levensverbintenis en het wachten op de definitieve manifestatie van de Heer.

De Epifanie heeft ook zijn eigen precieze voorspelling en passende teksten in het Romeinse Canon.

Bij de Doop van de Heer nemen de gebeden de thema’s op van de manifestatie van Christus in de Jordaan en onze doop. Van de Lam dat de wereld van alle zonde zuivert. Van het horen en volgen van Jezus om zijn discipelen te worden.

Er is een prachtig prefacet dat zich richt op het doopmysterie van Jezus, een teken van de doop van de Kerk, en de inwijding van de dienaar met de unting van de Geest voor zijn missie als priester, profeet en koning.

Opmerking over de heilige theofanie in het Byzantijnse ritueel

De viering van de Epifanie in het Oosten, volgens het Byzantijnse ritueel, is de feestdag van de Doop van Jezus, met een rijke theologie die de manifestatie van de Drie-eenheid, de zegening van Christus, het doopritueel voor christenen, de heiliging van de kosmos en het water voor het doopmysterie, de afdaling die de Passie voorafgaat en de afdaling naar de hel, omvat. Ook wordt het water aan het einde van de goddelijke liturgie zegenend afgegeven, met de solene tekst van Sofronië van Jeruzalem (7e eeuw).

We citeren een fragment uit de tekst van Sofronië, waarin het «Hodie»-liturgische van de redding weerklinkt, dat nog steeds actueel en effectief is:

«De Geest van de Heilige daalt vandaag neer over het water in de vorm van een duif.
De golven van de Jordaan zijn getransformeerd in genezende middelen van de Heer.
De zonden van de mensheid verdwijnen in de wateren van de Jordaan.
De hemel is geopend voor de mensheid en de zon van gerechtigheid schijnt voor ons.
Vandaag hebben we het koninkrijk van de hemel ontvangen… De feestdag van de Heer is vandaag in de Jordaan… en geeft de wereld de doop van redding».

Het iconische beeld van de Doop van de Heer is zeer expressief. Het is te vinden in Ravena, in beide doopvonten, in kostbare mozaïeken op beide koepels, met de apostelen aan weerszijden. In iconografische voorstellingen zien we Christus die in de rivier de Jorden stapt en daar in een holle plaats staat. Het water is transparant en laat zijn lichaam zien.

Mariologische spiritualiteit van de Epifanie: Maria onthult de Zoon

Samenvattend enkele lijnen van theologie en spiritualiteit die, zoals gezegd, in doctrinale continuïteit staan met die van Kerstmis, kunnen we enkele punten aanbieden:

1. Van het licht van Christus naar de verlichtende doop

Tijdens de Epifanie en de Doop van de Heer overheerst het thema van het licht, zo sterk verbonden met de evangelische bronnen en de pagina’s van deze feestdagen van de heilige lichten. De openbaring van de Heer is glorieus omdat de glorie, die door de ster die de Magen leidt een teken is, rust waar Christus aanwezig is en wordt aanbeden. De glorie van God, die in de profetie Jeruzalem omringt als een wolk, rust nu in de nederigheid van de stal waar de Kindertje met zijn Moeder ligt.

Het licht onthult voor iedereen de werkelijkheid van Christus, die Lumen Gentium (Lumen gentium). Licht en glorie wekken geloof op, zoals zo mooi uitgedrukt door de Magiërs die op zoek waren en vonden. Geloof wordt een levenscommittement om tot de contemplatie van de glorie te komen.

De Magiërs zijn, volgens het hymne Akathistos, de eerste verlichten, de eerste vruchten van alle volken die geroepen zijn om deel te hebben aan de verlichtingsgratie van de doop, die leidt tot de contemplatie van het in Christus Jezus verborgen mysterie.

Christus, in de Jordaan, is de Verlichte en Verlichtende, die aan wie Hem aanvaardt het dooplicht aanbiedt.

2. Het geschenk van de volken aan de Koning, Priester en Profet

De liturgie interpreteert in zijn gebed de betekenis van de geschenken die aan Christus werden aangeboden door de Magiërs: goud als een Koning, wierook als een Priester, mirre voor Zijn graf.

Bij de doop wordt Jezus volledig door de Geest onthuld met de priesters- en profeten- en koningswijzen, waaraan de christen deelneemt door geloof (volgens een oude thema uit de Siro-Antioquense liturgie) en de gave van de Geest.

De gaven van de gelovigen worden geruild voor het geschenk van Christus. In de eucharistie wordt het brood en de wijn getransformeerd in Christus, het geschenk van de Vader.

In de aanbidding van de Magiërs vinden we een diep respectvolle, aanbiddende en opofferende houding die de aanbidding in Geest en waarheid van de gedoopten voorspelt.

3. Het mysterie van de goddelijk-menselijke natuur

Zoals bij Kerstmis, Epifanie en doop wordt de genade uitgedrukt van de roeping om deel te hebben aan de goddelijke natuur, de hercreatie volgens de afbeelding van de Eerste Geboorte. De prefatie van Epifanie, in voortzetting van die van Kerstmis, spreekt over de overname van de sterfelijke natuur en het geschenk van onsterfelijkheid. Vergelijkbare uitdrukkingen vinden we in de collectie van de Doop van de Heer.

4. Van geloof tot getuigenis: de missie van de Kerk

De dynamische betekenis van het geloof uit zich in het oproep tot getuigenis, het aankondigen van de ervaren redding aan iedereen, net zoals de Magiërs bij hun terugkeer uit Bethlehem. De Kerk vertrouwt haar stralende Christus, het Licht van de wereld, toe aan het gebed van intercessie, zodat Hij ook het Licht der Naties wordt, waardoor alle volken op aarde, symbolisch vertegenwoordigd door de Magiërs in Bethlehem, gered worden.

De doop van Christus verlicht, als begin van zijn missie om het Koninkrijk aan te kondigen, de roeping van de christen tot een missie-apostelaten. De Epifanie is het feest van de missie van de Kerk.

5. De Presentatie van de Heer in de tempel: het einde van het kerstcyclus

Veertig dagen na de Epifanie, die toen het kerstfeest van de Heer vierde, vond in Jeruzalem het feest van de Ontmoeting, of Hypapante plaats. Dit is het feest van de Presentatie van de Heer, dat tegenwoordig gevierd wordt op 40 dagen na 25 december, het kerstfeest van de Heer.

Het is het grote feest van de invoering van Jezus in de tempel, van zijn aanbieding als eerstgeboorterecht, van zijn opgang naar Jeruzalem, van zijn openbaring als Licht der Naties en ook als teken van tegenstrijdigheid. Het lucernarium van het feest ritueliseert de woorden van de oudere Simeon.

Maria heeft een specifieke rol op dit feest als Moeder wiens pijnlijke zwaard aangekondigd wordt, als aanbiddende Maagd.

Ideaal gezien wordt dit feest aan het einde van de kerstcyclus geplaatst en vormt het een voorspelling van de Passie van de eerstgeboorterecht, in nauwe verband met het paasgeheim van verlossing en verheerlijking in de dubbele uitdrukking van opoffering en verheerlijking van Christus.

Een Byzantijnse tekst van het feest verbindt ideaal de incarnatie en de passie, de vervulling van de Schrift:

«Geloofselig, vol genade, Maagd Moeder van God: van jou is de Zoon van Rechtvaardigheid geboren, Christus onze God, die de duisternis verlicht. Vreugde ook aan jou, rechtvaardige oudere, die in je armen de bevrijder van onze ziel neemt, die allen de opstanding schenkt.»

Het icoon van de Presentatie van de Heer in de tempel, dat ook te vinden is in de kerstcyclus van het triomfboog van Santa Maria Maggiore, presenteert dit mysterie met eenvoud en expressiviteit, dat zowel het kerstfeest als het paasgeheim herinnert en projecteert.

Voor het theologische kader van de rol van Maria in de liturgie en de manifestatie van Christus, plaatst hoofdstuk VIII van de Lumen Gentium van het Tweede Vaticaans Concilie Maria centraal in het mysterie van de verzoening gevierd tijdens de Epifanie.

Op deze manier wordt Kerstmis theologisch en spiritueel verbonden met Pasen, de wortel en fundament van het hele liturgische jaar.

Dieper ingaan op het onderwerp:

• Verken Mariologie, theologie mariana, Mariëne verschijningen en Postgraduaat Mariologie op de website van Locus Mariologicus.

Academische Marianische bronnen:

• Verrijk uw kennis van Mariologie en theologie mariana door het Locus Mariologicus Instituut. • Postgraduaat Mariologie, een uitmuntende academische opleiding.

Voor een diepgaande studie over Maria’s rol in de Epifanieliturgie en Marianische devotie door het hele liturgische jaar, raadpleeg de Apostolische Exhortatie Marialis Cultus van Paus Paulus VI.