Việc cử hành Lễ Chúa Giáng Sinh được kéo dài trong lễ Hiển Linh, lễ Chúa chịu Phép Rửa và lễ Dâng Chúa trong Đền Thánh. Với ngày lễ sau cùng này, về mặt lý tưởng, Mùa Giáng Sinh khép lại theo lược đồ mầu nhiệm của Lễ Giáng Sinh và theo truyền thống cổ xưa của Giêrusalem, được Egeria làm chứng. Trong cách sắp xếp hiện nay của Lịch Phụng vụ, sau cử hành Lễ Chúa chịu Phép Rửa, Mùa Thường Niên bắt đầu, trong các ngày thường và các Chúa Nhật quanh năm.
Ngay đề xuất này đã giúp chúng ta chạm đến sự phức tạp của Năm Phụng vụ. Tây phương cử hành việc các Đạo sĩ thờ lạy trong Lễ Hiển Linh, dù không chỉ riêng biến cố ấy. Ngược lại, Đông phương cử hành Phép Rửa của Chúa, nay được phụng vụ Rôma tiếp nhận lại cách long trọng vào Chúa Nhật sau Lễ Hiển Linh. Nhưng còn có Lễ Dâng Chúa trong Đền Thánh, được cử hành bốn mươi ngày sau lễ trọng Giáng Sinh.
Cội nguồn lịch sử
Lễ tỏ hiện (epipháneia) của Chúa, được cử hành vào ngày 6 tháng 1, có nguồn gốc Đông phương. Các nhóm Ngộ đạo cử hành lễ này để cho thấy rằng, trong Phép Rửa của Chúa Giêsu, Đức Kitô-người trở thành Đức Kitô-Thiên Chúa. Trong Tin Mừng của phái Ebionite có chép rằng, khi Người từ dưới sông đi lên, một luồng ánh sáng lớn đã chiếu rọi trên Người, trong cuộc tỏ hiện của Thiên Chúa.
Ý tưởng về một epipháneia của Thiên Chúa Ba Ngôi Chí Thánh là đúng đắn và tương ứng với các bản văn Tin Mừng vốn đồng thanh chứng thực Phép Rửa của Đức Kitô.
Vào thế kỷ IV, Epiphanius có nhắc đến lễ này. Ephrem người Syria cũng coi đây là lễ mừng việc Chúa đến, việc Người giáng sinh và cuộc nhập thể trọn vẹn. Điều này có nghĩa là thuở ban đầu, ở Đông phương, lễ này cũng bao gồm việc cử hành cuộc giáng sinh của Đấng Cứu Độ.
Vào khoảng cuối thế kỷ IV, lễ này hiện diện tại Antiôkia với tên gọi “ta hagia phōta”, tức là các ánh sáng thánh. Sự chú ý chủ yếu hướng về cuộc tỏ hiện nhiệm mầu của Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần diễn ra trong Phép Rửa của Chúa, và về việc Đức Kitô thánh hóa các dòng nước. Đó là ngày ban phép rửa.
Nữ khách hành hương Egeria kể cho chúng ta về lễ này tại Bêlem và tại Giêrusalem trong khoảng những năm 381-384 (Nhật ký hành trình IX,1 “Do một sự trùng hợp hết sức may mắn cho chúng tôi, đúng vào ngày chúng tôi đến chặng dừng Arabia lại là áp lễ của ngày cực thánh Hiển Linh. Ngay trong ngày ấy, người ta phải cử hành canh thức trong nhà thờ”).
Ở cội nguồn của ngày được chọn cho cử hành này, chúng ta gặp thấy một lễ hội ánh sáng của ngoại giáo, được cử hành tại Ai Cập từ thời rất xa xưa để tôn vinh Aion, “thời gian”. Lễ hội ấy diễn ra vào thời điểm cao điểm của đông chí, khoảng hai tuần sau ngày 25 tháng 12. Tại Alexandria, người ta cũng mừng kính nữ thần Kore, vị Trinh nữ đã mang đến Mặt Trời-ánh sáng. Như vậy, chủ đề ánh sáng và chủ đề nước, thứ nước mà vào ngày ấy người ta đi tìm ở các sông và suối, cũng gắn liền với một yếu tố vũ trụ được cử hành trong tín ngưỡng ngoại giáo.
Lễ Hiển Linh được cử hành tại Rôma từ cuối thế kỷ IV. Tuy nhiên, trong lễ này, việc tưởng niệm cuộc tỏ hiện của Chúa cho muôn dân chiếm ưu thế, qua việc ba Đạo sĩ được ngôi sao dẫn đường đến thờ lạy. Dù vậy, tại Rôma cũng như tại những nơi khác, như ở Tây Ban Nha, có sự chồng chất nhiều ý nghĩa, như Phép Rửa của Chúa, tiệc cưới Cana (những chủ đề vẫn còn hiện diện trong các thánh thi và điệp ca) và thậm chí cả phép lạ hóa bánh ra nhiều. Hình ảnh việc thờ lạy rất cổ xưa: người ta tìm thấy nó trong các hầm mộ và trong các tranh khảm ở Ravenna, nơi có ghi tên của ba nhân vật.
Trong cách sắp xếp hiện nay của Lịch Phụng vụ, Lễ Hiển Linh giữ ý nghĩa đặc trưng của mình là một cuộc tỏ hiện cho muôn dân qua Đức Kitô, Đấng là ánh sáng thế gian.
Lễ Chúa chịu Phép Rửa, được cử hành vào Chúa Nhật sau Lễ Hiển Linh, đã có được tầm quan trọng lớn hơn trong phụng vụ Rôma, vừa nhờ các bản văn đẹp đẽ của Thánh lễ và của Kinh Thần vụ, vừa nhờ các bài đọc giáo phụ trong thời gian sau Lễ Hiển Linh, là những bài đọc lấy lại một số bài giảng Đông phương về mầu nhiệm Phép Rửa của Chúa Giêsu.
Chúng ta đang đứng trước một sự hội nhập Đông-Tây trong các bản văn và trong linh đạo phụng vụ của mùa này.
Cử hành phụng vụ Lời được công bố
Trong lễ Hiển Linh theo nghi lễ Rôma, việc công bố Tin Mừng Mátthêu về việc các Đạo sĩ thờ lạy (Mt 2,1-12) tạo nên âm hưởng chủ đạo. Xưa kia, người ta thực hiện nghi thức phủ phục trong lúc hát Tin Mừng để làm cho mầu nhiệm được công bố thêm sống động.
Bản văn Tin Mừng này có được trọn vẹn ý nghĩa của mầu nhiệm dưới ánh sáng của ngôn sứ Isaia (Is 60,1-6), người ca ngợi vinh quang của Giêrusalem ngập tràn ánh sáng, và của Thánh vịnh 72, mang tính vương đế và thiên sai. Hai bản văn này là nền tảng cho việc hiểu trình thuật Tin Mừng.
Phaolô (Ep 3,2-6) đưa ra thần học về cuộc tỏ hiện cho muôn dân, về sau được lấy lại trong các lời nguyện và trong Kinh Tiền tụng của lễ trọng.
Trong cử hành Lễ Chúa chịu Phép Rửa, người ta đọc những bản văn chung về việc Chúa Giêsu được xức dầu nhờ Thần Khí (Is 42,1-4.6-7) và về lời chứng của các Tông đồ về biến cố Phép Rửa (Cv 10,34-38). Trong các chu kỳ khác nhau, Tin Mừng về Phép Rửa được công bố theo ba sách Tin Mừng Nhất Lãm.
Lời cầu nguyện của Hội Thánh
Trong các bản văn lời nguyện của Thánh lễ có lồng vào nhiều chủ đề riêng của mầu nhiệm được cử hành: ánh sáng và vinh quang của mặc khải. Ý nghĩa của các lễ vật và của việc trao đổi hồng ân. Sự dấn thân của đời sống và việc mong đợi cuộc tỏ hiện chung cuộc của Chúa.
Lễ Hiển Linh cũng có Kinh Tiền tụng riêng và những bản văn thích hợp trong Lễ Quy Rôma.
Trong Lễ Chúa chịu Phép Rửa, các lời nguyện lấy lại những chủ đề về cuộc tỏ hiện của Đức Kitô tại sông Giođan và về phép rửa của chúng ta. Về Chiên Con, Đấng rửa sạch thế gian khỏi mọi vết nhơ. Về việc lắng nghe và bước theo Chúa Giêsu để chúng ta trở thành môn đệ của Người.
Kinh Tiền tụng thật rất đẹp, tập trung vào mầu nhiệm Phép Rửa của Chúa Giêsu, dấu chỉ phép rửa của Hội Thánh, và vào việc thánh hiến Người Tôi Trung bằng việc xức dầu của Thần Khí cho sứ vụ của Người với tư cách là tư tế, ngôn sứ và vua.
Ghi chú về lễ Thần Hiện thánh trong nghi lễ Byzantine
Việc cử hành Lễ Hiển Linh ở Đông phương, theo nghi lễ Byzantine, là lễ Phép Rửa của Chúa Giêsu, với một nền thần học phong phú bao gồm cuộc tỏ hiện của Chúa Ba Ngôi, việc Đức Kitô được xức dầu, chủ đề phép rửa của các Kitô hữu, việc thánh hóa vũ trụ và các dòng nước để làm cho chúng trở nên thích hợp cho mầu nhiệm phép rửa, cuộc đi xuống báo trước cuộc Khổ nạn và việc xuống ngục tổ tông. Ngày nay người ta vẫn còn làm phép nước cách long trọng vào cuối Phụng vụ Thánh, với bản văn trọng thể của Sophronius thành Giêrusalem (thế kỷ VII). Người ta cũng làm phép các nguồn nước và các dòng sông. Đó là việc thánh hóa vũ trụ.
Chúng tôi xin chép lại một đoạn trong bản văn của Sophronius, trong đó vang lên “Hodie” phụng vụ của ơn cứu độ, một ơn cứu độ trở nên hiện thực và hữu hiệu:
“Hodiernum gratia Spiritus Sancti descendit super aquas in forma columbae. Hodiernum fluctus Iordanis transformata sunt in medicamenta praesentia Domini. Hodiernum peccata hominum effunduntur in aquis Iordanis. Hodiernum Paradisus apertus est ante humanitatem et Sol iustitiae resplendet nobis. Hodiernum regnum caelorum accepimus… Festivitas Domini hodie videmus in Iordane… et dat mundo baptisma salutis”.
Linh ảnh Phép Rửa của Chúa rất giàu sức diễn tả. Linh ảnh này cũng có tại Ravenna, trong hai nhà rửa tội, qua những bức tranh khảm quý giá trên hai mái vòm, với các Tông đồ ở bên cạnh. Trong các cách thể hiện bằng linh ảnh, chúng ta thấy Đức Kitô bước vào sông Giođan và ở đó như ở trong một cái hốc. Nước trong suốt và để lộ thân mình Người.
Linh đạo Thánh Mẫu học của Lễ Hiển Linh: Đức Maria tỏ lộ Người Con
Tóm lược một số đường hướng thần học và linh đạo, vốn dĩ liên tục về mặt giáo lý với những đường hướng của Lễ Giáng Sinh, chúng ta có thể đưa ra một vài ghi nhận như sau:
1. Từ ánh sáng của Đức Kitô đến ơn soi sáng của phép rửa
Trong Lễ Hiển Linh và Lễ Chúa chịu Phép Rửa, chủ đề ánh sáng chiếm ưu thế, một chủ đề rất gắn liền với các nguồn gốc Tin Mừng và với những trang sách của các lễ Ánh sáng thánh này. Cuộc tỏ hiện của Chúa đầy vinh hiển vì vinh quang, mà ngôi sao dẫn đường cho các Đạo sĩ là dấu chỉ, ngự xuống nơi Đức Kitô hiện diện và được thờ lạy. Vinh quang của Thiên Chúa, mà trong lời ngôn sứ bao phủ Giêrusalem như một đám mây, nay ngự trên sự khiêm hạ của túp lều nơi Hài Nhi nằm cùng với Mẹ. Ánh sáng tỏ lộ cho mọi người thực tại của Đức Kitô, Đấng là Lumen Gentium (Ánh sáng muôn dân). Ánh sáng và vinh quang gợi lên đức tin, điều mà các Đạo sĩ, những người đã tìm kiếm và đã gặp thấy, diễn tả thật tuyệt vời. Đức tin trở thành sự dấn thân của đời sống để đạt tới việc chiêm ngắm vinh quang.
Theo thánh thi Akáthistos, các Đạo sĩ là những người đầu tiên được soi sáng, là hoa trái đầu mùa của mọi dân ngoại được mời gọi thông phần vào ân sủng soi sáng của phép rửa, ân sủng dẫn tới việc chiêm ngắm mầu nhiệm ẩn giấu trong Đức Kitô Giêsu.
Tại sông Giođan, Đức Kitô là Đấng Được Soi Sáng và là Đấng Soi Sáng, Đấng ban ánh sáng của phép rửa cho những ai đón nhận Người.
2. Lễ vật của các dân tộc dâng lên Đấng là vua, tư tế và ngôn sứ
Trong lời cầu nguyện của mình, phụng vụ giải thích ý nghĩa của các lễ vật mà các Đạo sĩ dâng lên Đức Kitô: vàng như dâng lên một vị Vua, nhũ hương như dâng lên một vị Tư tế, mộc dược cho việc mai táng Người.
Trong Phép Rửa, Chúa Giêsu được Thần Khí mặc khải trọn vẹn với việc xức dầu tư tế, ngôn sứ và vương đế, mà người Kitô hữu cũng được tham dự, là người được xức dầu bằng đức tin (theo một chủ đề cổ xưa của phụng vụ Syria-Antiôkia) và bằng hồng ân Thần Khí.
Lễ vật của các tín hữu được đổi lấy hồng ân Đức Kitô. Trong cử hành Thánh Thể, bánh và rượu được biến đổi thành Đức Kitô, hồng ân của Chúa Cha.
Nơi việc thờ lạy của các Đạo sĩ, chúng ta gặp thấy một thái độ phụng tự của lòng tôn kính sâu xa, của sự thờ lạy và hiến dâng, mở đầu và báo trước việc thờ phượng trong Thần Khí và sự thật của những người đã chịu phép rửa.
3. Mầu nhiệm thần-nhân tính
Cũng như Lễ Giáng Sinh, Lễ Hiển Linh và Lễ Chúa chịu Phép Rửa diễn tả ân sủng của lời mời gọi tham dự vào bản tính Thiên Chúa, ân sủng của việc tái tạo theo hình ảnh của Trưởng Tử. Kinh Tiền tụng Lễ Hiển Linh, trong sự liên tục với Kinh Tiền tụng Lễ Giáng Sinh, nói về việc đảm nhận bản tính phải chết và về hồng ân bất tử được thông ban. Những cách diễn đạt tương tự được tìm thấy trong lời nguyện nhập lễ của Lễ Chúa chịu Phép Rửa.
4. Từ đức tin đến chứng tá: Hội Thánh truyền giáo
Ý nghĩa năng động của đức tin được diễn tả trong lời mời gọi làm chứng, loan báo cho mọi người ơn cứu độ đã được cảm nghiệm, như các Đạo sĩ khi trở về từ Bêlem. Hội Thánh phó thác cho lời cầu nguyện chuyển cầu việc mình chiếu tỏa Đức Kitô, Ánh sáng thế gian, làm cho Người cũng trở thành Ánh sáng muôn dân vì ơn cứu độ của mọi dân tộc trên mặt đất, những dân tộc mà các Đạo sĩ tại Bêlem đại diện cách lý tưởng.
Là khởi đầu sứ vụ loan báo Nước Trời của Người, Phép Rửa của Đức Kitô soi sáng ơn gọi tông đồ truyền giáo của người Kitô hữu. Lễ Hiển Linh là lễ của Hội Thánh truyền giáo.
5. Lễ Dâng Chúa trong Đền Thánh: sự khép lại của chu kỳ Giáng Sinh
Tại Giêrusalem, bốn mươi ngày sau Lễ Hiển Linh, vốn khi ấy cử hành Lễ Chúa Giáng Sinh, người ta cử hành lễ Gặp Gỡ, hay Hypapante. Đó là Lễ Dâng Chúa trong Đền Thánh, ngày nay được cử hành bốn mươi ngày sau ngày 25 tháng 12, Lễ Chúa Giáng Sinh.
Đó là đại lễ mừng việc Chúa Giêsu vào Đền Thờ, việc Người được dâng hiến như con đầu lòng, việc Người lên Giêrusalem, việc Người được tỏ lộ như “Ánh sáng muôn dân” và cũng như dấu hiệu cho người đời chống báng. Nghi thức thắp đèn mở đầu lễ diễn lại bằng cử chỉ phụng vụ những lời của cụ già Simêon.
Đức Maria có một vai trò đặc thù trong lễ này, với tư cách là người Mẹ được báo trước về lưỡi gươm đau khổ, là Trinh Nữ dâng hiến.
Về mặt lý tưởng, lễ này được đặt vào cuối chu kỳ Giáng Sinh và đã là một lời tiên báo về cuộc Khổ nạn của Trưởng Tử, vì thế có liên hệ mật thiết với mầu nhiệm Vượt Qua trong cách diễn tả kép là việc Đức Kitô bị sát tế và được tôn vinh.
Một bản văn Byzantine của lễ này nối kết cách lý tưởng cuộc Nhập thể và cuộc Khổ nạn, sự ứng nghiệm của Kinh Thánh:
“Kính mừng Đấng đầy ân sủng, Trinh Nữ Mẹ Thiên Chúa: từ nơi Mẹ, Mặt Trời Công Chính đã giáng sinh, là Đức Kitô, Thiên Chúa chúng con, Đấng soi sáng những ai ở trong tối tăm. Hỡi cụ già công chính, cả cụ nữa, hãy vui mừng lên, khi bồng ẵm trên tay Đấng giải thoát linh hồn chúng con, Đấng ban ơn phục sinh cho mọi người.”
Linh ảnh Dâng Chúa trong Đền Thánh, cũng có trong chu kỳ Giáng Sinh trên Khải Hoàn Môn của Đền thờ Đức Bà Cả, trình bày cách đơn sơ và đầy sức diễn tả mầu nhiệm này, mầu nhiệm gợi nhớ Lễ Giáng Sinh và hướng nó về Lễ Phục Sinh.
Về khung giáo lý cho vai trò của Đức Maria trong phụng vụ và trong cuộc tỏ hiện của Đức Kitô, chương VIII của Lumen Gentium của Công đồng Vaticanô II đặt Đức Maria vào trung tâm của mầu nhiệm nhập thể được cử hành trong Lễ Hiển Linh.
Như vậy, Lễ Giáng Sinh được nối kết lại về mặt thần học và linh đạo với cuộc Vượt Qua của Chúa, là cội rễ và nền tảng của toàn bộ Năm Phụng vụ.
Để đào sâu vai trò của Đức Maria trong phụng vụ Lễ Hiển Linh và trong lòng sùng kính Đức Mẹ suốt Năm Phụng vụ, bạn hãy tham khảo Tông huấn Marialis Cultus của Đức Giáo hoàng Phaolô VI.
Chương trình Sau đại học về Thánh Mẫu học
Bạn có muốn đào sâu việc đào tạo của mình về Thánh Mẫu học không? Tìm hiểu Chương trình Sau đại học về Thánh Mẫu học của Locus Mariologicus – một chương trình đào tạo học thuật kết hợp sự nghiêm cẩn thần học, đời sống thiêng liêng và truyền thống sống động của Hội Thánh.
Bạn có muốn học Thánh Mẫu học một cách nghiêm túc không?
Bài viết này được hình thành từ các tác phẩm trong thư viện của Locus Mariologicus. Chương trình Sau đại học về Thánh Mẫu học đưa bạn đến cùng nguồn mạch ấy, với sự đồng hành học thuật: Kinh Thánh, các Giáo phụ và Huấn quyền, từ tín điều đầu tiên đến các vấn đề đương đại.
Responses