De oorsprong van hoop: niet-christelijke toepassingen

Wereld van Griekenland en Rome: Van gematigde verwachting naar vertrouwen in de toekomst

Hop (ἔλπις) in de Griekse cultuur

In de Griekse cultuur werd hopos (ἔλπις) over het algemeen begrepen als rationele inschatting of veronderstelling van omstandigheden, zoals te zien is in verschillende teksten uit die tijd (Van Menxel, pp. 36-62). Er waren echter vaak waarschuwingen tegen overdreven optimisme, zoals geïllustreerd door Homerus in de Odyssée, waar overmatige hoop wordt bekritiseerd (Homerus, Odyssée 3.226-228).

Het verhaal van Pandora’s doos, verteld door Hesiodus, is een belangrijk moment in het begrijpen van hopos in de Griekse context. In dit mythe blijft hoop over na het vrijlaten van alle kwalen, symboliserend een toekomstige perspectief dat door de goden aan de mensheid is bespaard (Werken en Dagen, vv. 90-105). Deze interpretatie was echter meer verbonden met doxa (mening of veronderstelling), zoals te zien is in de werken van auteurs als Theognis en Pindaros.

Pindaros bijvoorbeeld verbindt hopos met termen als phradai (wijze raad) en gnome (mening), suggereerend dat gematigdheid essentieel was bij het omgaan met het lot (Ode Olympische 12.5-6a). In de loop van de tijd, vooral vanaf de 5e eeuw v.Chr., nam hopos verschillende betekenissen aan. Eschylus gebruikte het zowel om toekomstige rampen te voorspellen (Prometheus Ketengebonden, vv. 248-251) als algemene verwachtingen uit te drukken (Agamemnon, vv. 505-507).

Euripides breidde de betekenis verder uit, variërend van rationele veronderstellingen (Helena, vv. 1523-1525) tot menselijke acties leidende deugden (Héracles, vv. 105-106). Aan de andere kant wijst Isocrates erop dat ware hoop verbonden is met een rechtvaardig en godvruchtig leven, belovend een betere toekomst voor wie op deze weg volgt (Toespraak 8.34).

De wortels van hoop in het leven na het dood

Plato, een van de belangrijkste figuren in de Griekse filosofie, besteedde veel aandacht aan het concept van hopos. Hij associeerde het vaak met doxa, en hopos verscheen in zijn teksten als een rationele vooruitblik op de toekomst, soms gekenmerkt door angst, soms door vertrouwen (Wetten 1, 644c; Filetus 12d).

Een van de meest memorabele momenten in zijn werk is wanneer Plato hopos verbindt met onsterfelijkheid. In De Republiek, bijvoorbeeld, noemt Cephalus dat de rechtvaardige mens een “zoete hoop” heeft over het leven na de dood (De Republiek 1, 330d/la). In Fedon, uit Socrates zijn vertrouwen in het hiernamaals door te zeggen dat de dood hem niet angst aanjaagt, maar hem eerder aanmoedigt op basis van de traditie dat rechtvaardigen een betere bestemming vinden dan onrechtvaardigen (Fedon 63c).

Deze perspectief bereikt zijn hoogtepunt met de idee dat hopos verbonden is met eros (liefde of verlangen), als een verlangen naar de ware werkelijkheid, iets dat boven de huidige wereld uitsteekt (Fedon 66b/7c). Voor Plato was deze hoop niet alleen een rationele veronderstelling, maar een essentieel element voor diegenen die op zoek zijn naar rechtvaardigheid en waarheid.

Hoop en de mysteries van Elêusis

De mysteries van Elêusis vormen een belangrijk hoofdstuk in de evolutie van hoop in het oude wereldbeeld. Volgens de Homerische Hymne aan Deméter schonk Deméter de mensheid twee gaven: de oogst en de inwijding in de mysteries, die beloofden een “zoete hoop” voor het hiernamaals (Homerische Hymne aan Deméter 480-484). Deze religieuze traditie integreerde een ethisch en mystiek perspectief, waarbij een rechtvaardig gedrag in het dagelijks leven werd geëist, vooral ten opzichte van de kwetsbaarsten, zoals slaven en buitenlanders.

Plato baseerde zich vaak op deze traditie bij het beschrijven van verwachtingen over het hiernamaals, met de suggestie dat ingewijden in de mysteries van Elêusis speciale openbaringen over onsterfelijkheid ontvingen (Fedon 63c; Fedro 248c-250a). Hoewel het concept van hopos echter zijn oorsprong vond in de religie, ontwikkelde het zich verder tot een geïntegreerde levensvisie die individuen voorbereidde op de dood en een eeuwige toekomst.

Aanbevolen leesmateriaal: Spe Salvi (Paus Benedictus XVI), encycliek over de christelijke hoop.

Dieper ingaan op je studie: verken Mariologie, Theologie mariana, Maria-optredens en de Master in Mariologie.

Hoop in het heidense denken en haar voortzetting in het christelijke geloof

In deze fase van de reeks hebben we gezien hoe elpis zich ontwikkelde in het Griekse denken, eerst als een rationele veronderstelling en later met diepere elementen, zoals hoop op het hiernamaals. Deze transformatie weerspiegelt de invloed die hoop had niet alleen op geloof, maar ook op het ethisch gedrag van individuen.

In de volgende nieuwsbrief zullen we onderzoeken hoe de joodse-christelijke traditie het concept van elpis herschikte, waardoor het een uitsluitend positief en diep theologisch element werd. Blijf deze historische en filosofische analyse volgen.

Het Locus Mariologicus Instituut is de wereldwijde academische referentie voor Mariologie. Ontdek onze bronnen over Theologie mariana, Maria-optredens en de Master in Mariologie.

Om de theologie van de mariale hoop verder te verkennen, raadpleeg de encycliek Redemptoris Mater van Paus Johannes Paulus II.