De vijf belemmeringen voor het leven: psychologie, spiritualiteit en goddelijke genade

“Ik ben gekomen zodat zij leven hebben en in overvloed leven hebben”
(Johannes 10,10)

I. De vijf belemmeringen: de vraag en het optreden van de vijand

De menselijke levensloop is gericht op volheid. Deze bewering is niet enkel een vroom wens, maar vormt de kernboodschap van Jezus zelf in het Evangelie volgens Johannes: “Ik ben gekomen zodat zij leven hebben en in overvloed leven hebben” (Johannes 10,10).

Toch bevestigt zowel de pastorale als klinische ervaring wat de scheppingstheologie en de leer over de oorspronkelijke zonde al eeuwenlang onderwezen: tussen de roep naar volheid en haar concrete verwezenlijking komen fundamentele vijf belemmeringen tussenbeide, de wonden en scheuren die de innerlijke vrijheid van het individu lamleggen.

Pater Sandro Santos, exorcist en docent aan de Locus Mariologicus, heeft decennialang pastorale en spirituele begeleiding verricht om nauwkeurig de mechanismen te identificeren waarmee deze belemmeringen zich in de ziel van een mens nestelen, en om de paden naar bevrijding aan te wijzen die het christelijke geloof biedt.

In een uitgebreide discussie die werd uitgezonden op SantoFlow, een programma gewijd aan spirituele verdieping (aflevering 424), heeft Pater Sandro de vijf belemmeringen geformaliseerd die, naar zijn ervaring als exorcist en spiritueel begeleider, aan de basis liggen van situaties van groot lijden, dwang tot kwaad en soms zelfs demonische overheersing.

De volgende reflectie is geen demonologisch traktaat, hoewel de demonologische perspectief onmiskenbaar aanwezig is. Het is eerder een theologische en pastorale lezing van de menselijke conditie met wonden, verlicht door de ervaring van exorcisme en de theologie van goddelijke genade.

Het onderscheid tussen het gewone en het buitengewone

Voordat we de vijf belemmeringen identificeren, is een methodisch onderscheid van cruciaal belang dat Pater Sandro benadrukt: het onderscheid tussen wat psychologisch en psychiatrisch is, en wat strikt spiritueel is.

De exorcist die werkt met de vijf blokkades begint niet bij het buitengewone. Hij begint bij het alledaagse. Schizofrenie, bipolaire stoornis en andere ernstige psychische aandoeningen vertonen symptomen die op het eerste gezicht kunnen worden verward met bezetings- of demonische onderdrukkingsproblemen.

Volgens pater Sandro is de onderscheid zeer subtiel en vereist specifieke opleiding, intellectuele nederigheid en bovenal respect voor de persoon die lijdt. Een persoon die psychologische behandeling nodig heeft naar het exorcisme verwijzen, is een ernstige roekeloosheid. De samenwerking tussen de psychologische en spirituele domeinen is niet optioneel: het is vereist voor de integriteit van de pastorale benadering.

Deze onderscheid is op zich al een daad van mededogen.

II. De eerste blokkade: het gebrek aan fundamentele liefde

De eerste van de vijf blokkades, geïdentificeerd door pater Sandro, is het gebrek aan fundamentele liefde. Dit betreft de liefde die een kind in de eerste jaren van zijn leven zou moeten ontvangen, met name tot het zesde levensjaar, en die voornamelijk afkomstig is van de ouders.

Deze liefde is geen oppervlakkig affect. Het vormt de basis van de interne constitution van de persoon. Wanneer deze liefde niet wordt ontvangen, groeit het kind verstoord, vastgelopen, onvermogend om te geven wat het nooit heeft ontvangen. De psychologische taal spreekt van vroege affectieve ontbering. De theologische taal erkent hier een verwonding van de afbeelding van God in de schepping, aangezien de ouderlijke liefde de eerste sacrament is van Gods liefdesrelatie, de gewone manier waarop het kind leert dat er bestaat, dat het waardevol is en gewenst is.

De klinische en pastorale gevolgen van deze eerste vijf blokkade zijn talrijk: onvermogen om affect te uiten, moeite met het uitspreken van woorden van genegenheid, compulsieve zoektocht naar fysieke intimiteit zonder affectie, aride relaties die alle banden doordringen, inclusief de huwelijkse band.

Pater Sandro beschrijft in het kader van de vijf blokkades het geval van mannen die letterlijk vastliepen bij het proberen te zeggen «ik hou van je» aan hun vrouw, niet vanwege een gebrek aan liefde, maar omdat de articulatie van deze liefde was geblokkeerd tijdens een pre-verbale ontwikkelingsfase.

Een man die na een oefening om het blok te doorbreken voor het eerst deze zin van liefde uitsprak aan zijn vrouw op hun zilveren huwelijksfeest, veroorzaakte een golf van emotie bij alle aanwezigen, precies omdat de zeldzaamheid van het gebaar de omvang van de genezen wond aantoonde.

Deze primaire tekortkoming kan worden verergerd door ernstige complicaties: fysieke en verbale mishandeling, systematische onverschilligheid, paternele alcoholisme dat de voorspelbaarheid en veiligheid van het gezin vernietigt.

Kinderen van alcoholische ouders leren elke belofte te wantrouwen, omdat beloften herhaaldelijk werden verraden. Ze kunnen zelfs wensen dat hun vader sterft, niet uit wreedheid, maar door uitputting van de geweld die geen kind zou moeten ondergaan. Deze wens, op zich het resultaat van extreem lijden, kan een opening worden die de tegenstander benut, waardoor de eerste van de vijf blokkades wordt verergerd.

III. De tweede blokkade: afwijzing

Afwijzing is, volgens pater Sandro, een van de meest verwoestende van de vijf belemmeringen. Zijn oorsprong kan teruggaan tot de eigen zwangerschap: het ongewenste kind, het onbedoelde kind, niet gewenst door de vader die de moeder heeft verlaten, of door een moeder die niet klaar was voor moederschap. Het onderbewustzijn van het zich vormende kind in de baarmoeder is geen leeg blad. Het registreert de emotionele toon van de omgeving waarin het zich bevindt.

De pijn van afwijzing, een van de vijf belemmeringen, wordt door pater Sandro vergeleken met psychologisch-emotioneel kanker.

Iemand die opgroeit met deze wond raakt vaak moeilijk om mee om te gaan, is overmatig gevoelig voor elke vorm van uitsluiting. Alles kwetst hem of haar, omdat alles de oorspronkelijke boodschap bevestigt die in het onderbewustzijn gegraveerd is: «je bent niet gewenst, je hoort er niet bij, je bent niet welkom». Deze boodschap, herhaaldelijk gedurende het leven in verschillende relatievormen, verdiept de wond in plaats van deze te helen.

Afwijzing is een van de grote zwaktes van de vijand, omdat de afgewezen persoon wanhopig op zoek is naar acceptatie, en deze zoektocht kan leiden naar kwetsbare spirituele gebieden: sekten, occulte groepen, esoterische praktijken, waar de belofte van toebehoren en erkenning als een valstrik werkt. De persoon gaat over tot deze alternatieve paden omdat ze op zoek zijn naar de eerste stem die zegt: «je hoort hierbij».

Somatisering komt vaak voor: het lichaam uitdrukking geven aan wat de ziel niet kan articuleren. Tremoren, staten van opstand en woede die onevenredig lijken met het directe prikkel, moeilijk te verklaren vanuit een conventionele psychiatrische hoek. Pater Sandro beschrijft gevallen waarin mensen tijdens momenten van gebed of spirituele begeleiding zinnen uitspraken als «je houdt geen van me, je wilt me niet levend», onthullend de oorspronkelijke pijn die het onderbewustzijn decennialang had opgeslagen en de derde van de vijf belemmeringen aantoonde.

IV. De derde belemmering: verlatenheid

Verlatenheid, de derde van de vijf belemmeringen, onderscheidt zich van afwijzing door zijn tijdelijke dynamiek: terwijl afwijzing al in de prenatale periode kan dateren, manifesteert verlatenheid zich typisch tussen de zes en tien jaar, wanneer het kind begint de wereld met meer vergelijkende ogen te observeren.

In deze derde belemmering, merkt een kind wiens ouders overmatig werken en niet aanwezig zijn tijdens cruciale momenten in het school- en gezinsleven, zijn of haar leeftijdsgenoten op met ouders die wel aanwezig zijn tijdens feestjes, reizen en activiteiten. De conclusie die het onderbewustzijn trekt is niet «mijn ouders werken veel», maar «ik ben niet belangrijk genoeg om hun aanwezigheid te verdienen». Deze onschuldige, maar absoluut eerlijke conclusie binnen het kind vormt de kern van de belemmering van verlatenheid.

De gevolgen in het volwassen leven zijn voorspelbaar en pijnlijk. Affectieve co-afhankelijkheid is het meest voorkomend: iemand die verlaten is wordt onvermijdelijk onmogelijk om een ander te laten gaan, en heeft behoefte aan een totale en continue aanwezigheid die geen enkel mens kan bieden.

Wanneer deze aanwezigheid verdwijnt, zelfs om volledig normale en natuurlijke redenen, beleeft de persoon opnieuw de ervaring van de oorspronkelijke verwaarlozing met al zijn intensiteit. In extreme gevallen kan deze herleving leiden tot zelfmoordgedachten, aangezien de vraag weer opduikt: Als die persoon die mijn wereld was, weg is, waarom zou ik verdergaan?Verwaarlozing vereist een langdurige begeleiding, een afdaling naar de diepste lagen van iemands persoonlijke geschiedenis, en vergeving die niet alleen de menselijke daders bereikt, maar ook de weergave van God die door deze ervaring is besmet. Want de vader die zijn zoon verlaat, projecteert zich onvermijdelijk in het beeld van God de Vader. De parabool van de zwervende zoon (Lucas 15:11-32) komt hier met volle kracht naar voren: de vader die naar zijn zoon rent die terugkeert, is het beeld dat Christus aanbiedt aan hen die worstelen met het blokkadegevoel van verwaarlozing. Niet de vader die heeft verlaten, maar de Vader die wacht, die van verre ziet, die rent en die omhelst: Gods antwoord op het derde van de **vijf blokkades**.IV. Het vierde blokkade: onverwerkte rouwOnverwerkte rouw, het vierde van de **vijf blokkades**, is een universele, onvermijdelijke en noodzakelijke ervaring. **Noodzakelijk omdat er geen integratie van het verlies kan plaatsvinden zonder rouw.** De christelijke theologie elimineert de rouw niet, maar verheft deze: geloof in opstanding en gemeenschap met de heiligen vereist dat men zijn doden eerbiedigt, hun afwezigheid voelt en door de duisternis van de scheiding heen gaat.De verwarring tussen geloof en afwezigheid van rouw is een veelvoorkomende spirituele vervorming. De boodschap die velen in goed bedoelde maar weinig opgeleide religieuze kringen ontvangen, luidt dat het verzorgen van de doden teken is van zwak geloof. De toegewijde gelovige verzorgt niet, omdat hij weet dat zijn dierbare bij God is. Deze boodschap, op het eerste gezicht godvrezend, is theologisch onjuist en pastoraal verwoestend.Onverwerkte rouw accumuleert zich binnenin de persoon en manifesteert zich op onverwachte manieren.Verlies van zin in het leven, chronische depressie, onvermogen om terug te keren naar plaatsen geassocieerd met de overledene, een fysieke blokkade ten opzichte van het begraafplaats die zich weigert te bezoeken. De pandemie van 2020-2021 heeft in dit opzicht een bijzonder ernstig collectief lijden achtergelaten: duizenden mensen die hun dierbaren niet konden afscheid nemen, maar hen moesten begroeten via een telefoontje of videogesprek, zonder omhelzing, zonder ritueel, zonder begeleiding.Pater Sandro vertelt het verhaal van een koppel dat een zoon verloor die uit het twaalfde verdieping van een gebouw sprong. De vader die probeerde zijn zoon vast te houden en niet slaagde, droeg een schuld die hem niet was toe te schrijven: Waarom heb ik hem niet vastgehouden? Waarom ben ik niet met hem mee gegaan?Deze vraag, herhaaldelijk obsessief, was het teken van onverwerkte rouw, van schuld die niet de weg had gevonden naar vergeving, van pijn die eindelijk moest worden genoemd en aan wie moest worden overgedragen.Genezing komt door zelfvergeving en acceptatie van de vrijheid van de ander. De zoon maakte een keuze, al was deze fout en tragisch. Het was geen schuld van de ouders. **Liefde kan de vrijheid van niemand beperken.**De Gemeenschap van Troostige Vergeving, opgericht door Pater Sandro in João Pessoa, besteedt specifieke aandacht aan gezinnen die rouwen na zelfmoord, door psychologische, psychiatrische en innerlijke genezingsondersteuning te bieden aan mensen die in de meeste gevallen geen dergelijke begeleiding vinden elders, en die gevangen blijven in de vier kamers van **de vijf blokkades**.VI. De vijfde blokkade: trauma uit de kindertijdDe vijfde van **de vijf blokkades** is trauma uit de kindertijd, waarbij Pater Sandro met name verwijst naar misbruik door familieleden, wat een van de diepste en moeilijkst te helen wonden is in het pastorale en klinische werk.Een kind dat wordt misbruikt door een vertrouwd volwassene ervaart een dubbele verraad: de verraad van vertrouwen en de verraad van zijn eigen lichaam. Het lichaam dat onschendbaar zou moeten zijn, wordt de locatie van geweld dat sporen achterlaat in het geheugen, in het lichamelijk gevoel, in de relatie met zijn eigen identiteit. Zelfhaat. Moeilijkheden bij elke vorm van intimiteit, zowel fysiek als emotioneel. Boosheid die geen passende uitdrukking vindt. Jaloezie op anderen die lijken te leven zonder deze schaduw.Pater Sandro introduceert hier het concept van intergenerationele trauma’s, die voortkomen uit genetische herinneringen en spirituele realiteiten die van generatie op generatie worden doorgegeven. De morele theologie en klinische psychologie komen op dit punt samen: bepaalde kwetsbaarheden, dwangmaten en patronen van lijden herhalen zich in families op een manier die verder gaat dan eenvoudige gedragsimitatie. De traditie van de spirituele theologie erkent hier het gewicht van de erfenis van de ouders, zoals beschreven in de leer over het oorspronkelijke zondeval.Deze trauma’s vormen kwetsbaarheden waar de vijand gebruik van kan maken, door bij het getraumeerde de zoektocht naar hulp te wekken die belooft pijn te verzachten maar die de persoon juist dieper in de afgrond trekt, ver weg van de bron van genezing. Een kritische spirituele discernering is absoluut noodzakelijk om **de vijf blokkades** te overwinnen.VII. De oplossing: vergevingVolgens Pater Sandro is het antwoord op de vijf blokkades één enkel woord: **vergeving**.Dit antwoord zou simpel klinken als het niet geworteld was in een zo rijk als het door Pater Sandro gepresenteerde theologie van misericordie, vooral gebaseerd op het getuigenis van Sint Faustina Kowalska, apostel van de Goddelijke Barmhartigheid.In haar *Dagboek* (n. 1486) zegt Jezus tegen haar: «Je moet barmhartig zijn zoals Ik barmhartig ben voor jou». De heilige antwoordt dat deze eis onmogelijk is. En ze heeft gelijk: het is menselijk onmogelijk. Maar met Gods genade, volgens dezelfde Sint Faustina, is het mogelijk. Wie vergeeft, ontvangt vele genaden, waaronder de breuk van de blokkades die zijn leven paraliseerden.De hier besproken vergeving is geen gevoel. Het is niet het onderdrukken van de herinnering aan de verwonding. Het is niet goedkeuren wat er gedaan is. Het is een daad van de wil, ondersteund door genade, waarbij de persoon kiest om niet langer door zijn eigen geschiedenis gevangen te worden. **Vergeven is zichzelf bevrijden uit de gevangenis van zijn eigen verleden.**

De evangelische verwijzingen die priester Sandro aanhaalt, zijn overtuigend. Jezus op het kruis spreekt de woorden die definitief een eind maken aan de kloof van wrok: «Vader, vergeef hun, want ze weten niet wat ze doen» (Lc 23,34).

De overspelige vrouw verwachtte veroordeling van Jezus, maar vindt in zijn blik bevrijding die ze niet durfde vragen: «Niemand heeft je veroordeeld? Niemand, Heer. Ga nu en mis geen kans meer» (Jo 8,10-11). De Samaritaan uit de put van Jacob, die emotionele afhankelijkheid had met vijf man, ontdekt in haar dialoog met Christus de eerste aanraking die haar ziet en kent zonder haar te gebruiken.

In al deze gevallen is vergeving geen abstract idee. Het is een ontmoeting. Het is een gezicht. Het is de genade die zich manifesteert in het vlees van iemands specifieke geschiedenis.

VIII. Waakzaamheid zonder angst

Een van de doorslaggevende thema’s bij het identificeren van de vijf belemmeringen is de relatie tussen de noodzakelijke spirituele waakzaamheid en de verlammende angst die sommigen hebben voor de duivel.

De Heilige Schrift nodigt uit om «geen angst te hebben’ in 365 gevallen, één per dag van het jaar. Dit getal is geen statistisch curiosum. Het wijst erop dat angst de permanente verleiding is en dat overwinnen van angst het dagelijkse werk van geloof is. De duivel is al verslagen door Christus’ opstanding; zijn overwinning is definitief en onherroepelijk.

De waakzaamheid die de spirituele traditie aanbeveelt, richt zich niet op de macht van de duivel, maar op de scheuren in ons eigen leven: onbekent zonden, onopgeloste liefde, gekoesterde wrok, begeerde wraak. Deze zijn de deuren die, als ze open blijven staan, ruimte bieden voor de duivelse invloed. De oplossing is geen angst; het is de sluiting van deze scheuren door middel van bekering, sacramentale bekentenis, eucharistie, barmhartigheid en vergeving.

Het sluiten van deze scheuren is de enige preventieve exorcisme die iedereen ter hand kan nemen.

IX. De zegen met een relikwie van Sint Faustina

Deze studie over de vijf belemmeringen eindigde met een moment van gebed waarin priester Sandro de aanwezigen zegende met een relikwie van Sint Faustina Kowalska, een fragment bot van de heilige volgens de reliektheologie die Saint Thomas van Aquino nauwkeurig heeft omschreven: waar het lichaam van een heilige is, daar is de heilige zelf aanwezig.

De gebedsformule die over de relikwie werd uitgesproken, roept op tot bescherming tegen spirituele gevaren met de woorden: «De vijf open wonden, het gewonde hart, het bloed van ons Heer Jezus Christus», als een barrière tussen de aanwezigen en het kwaad. Deze taal, geworteld in de traditie van bevrijdingsgebeden, is geen magie. Het is de liturgische bevestiging dat het bloed van Christus de enige effectieve bescherming biedt tegen het kwaad, omdat het de wortel van het kwaad vernietigt: zonde.

Sint-Faustina wordt niet aangeroepen als een magische tussenpersoon, maar als apostel van de genade, degene die de boodschap ontving en overbracht die het definitieve antwoord vormt op alle menselijke belemmeringen. De genade van God is groter dan elke wond, elke afwijzing, elk verwaarlozen, elk trauma. Tot Jezus’ barmhartigheid hoorde Sint-Faustina de belofte: «Ik zal je beantwoorden, Faustina, waar je ook bent, met wie je ook bent, door wie je ook bidt». Deze woorden zijn een genezende balsem voor de **vijf belemmeringen**.X. Het bijdragen van de mariologische locatieHet is niet toevallig dat Pater Sandro Santos, die de **vijf belemmeringen** heeft geïdentificeerd, exorcist en spiritueel therapeut is, maar ook docent en student aan de Locus Mariologicus, een instelling gewijd aan het academisch en contemplatief onderzoek naar mariologie, engelologie, demonologie en josefologie.Mariologie is geen bijzaak in de theologie. Het is de plaats waar het mysterie van de Kerk en het lot van de mensheid die tot genade geroepen is gelezen worden.Volgens de logica van de **vijf belemmeringen** is Maria, met haar onbevlekte ontvangenis, de mens die niet onderworpen was aan de blokkade van de oorspronkelijke zonde. Maria, Moeder van de Verlosser, is de mens die door het vermeende afwijzen van God tijdens de nacht op de Kalverberg standhield (Joh 19:25). Maria, die in de traditie als *Mater Misericordiae* wordt aangeroepen, is de figuur die de traditionele mariologie wereldwijd tussen de zondaar en de Zoon plaatst, niet als een obstakel maar als een toegangspoort tot de genade die geneest.De rigoureuze theologische opleiding die de Locus biedt, nauw verbonden met het begrip van de vijf belemmeringen, met internationale certificering in mariologie, engelologie, demonologie en josefologie, is geen puur academisch project. Het vormt de intellectuele basis voor pastorale, spirituele en exorcistische acties die worden uitgevoerd met het nodige discernment dat de complexiteit van het menselijke lijden vereist. Pater Sandro belichaamt precies deze synthese: diepgaande theologie ten dienste van de concrete pastorale praktijk, zorgvuldige studie ten dienste van effectieve bevrijding van mensen.**Gedachte zonder contemplatie is aride. Contemplatie zonder gedachte is naïef. Mariologische theologie is school voor beide, en de school die licht werpt op de vijf belemmeringen.**Voor een diepgaander inzicht in deze **vijf belemmeringen** vanuit het perspectief van spirituele theologie en mariologie, raadpleeg dan het postgraduaatprogramma in Mariologie van de Locus Mariologicus. Voor de doctrinale context, zie de *Catechismus van de Katholieke Kerk* (nn. 407-412), over het oorspronkelijke zonde en zijn gevolgen voor het spiritueel leven.