Ide aan Jozef: de patriarch van Egypte als figuur van Sint-Jozef

«Ga naar Jozef» (in het Latijn, *ite ad Ioseph*) is de antwoord van de farao aan de hongerige Egyptenaren in Genesis 41,55: hij stuurt hen naar de patriarch Jozef, de zoon van Jakob, die de granenmagazijnen van Egypte beheerde tijdens de jaren van hongersnood. De katholieke traditie heeft deze zin toegepast op Sint-Jozef, de echtgenoot van de Maagd Maria, omdat de Jozef van Egypte een figuur (type) is van de Jozef van Nazareth: net zoals de eerste de tarwe bewaarde die een volk voor de dood redde, bewaarde de tweede het Levende Brood, Jezus Christus, dat uit de hemel kwam. Daarom herhaalt de Kerk nog steeds, aan wie dan ook in nood is, het bevel van de farao: ga naar Jozef.

Dit artikel onderzoekt de zin in het oorspronkelijke Hebreeuws en in oude vertalingen, de typologische parallelen tussen de twee Jozefs en de interpretatie in het leergezag, van Pius IX tot Franciscus. Het maakt deel uit van ons dossier over josefologie, de katholieke theologie van Sint-Jozef.

De zin uit Genesis in het origineel

In het Hebreeuwse tekst van Genesis 41,55, wanneer het volk om brood smeekt, antwoordt de farao: לְכוּ אֶל־יוֹסֵף אֲשֶׁר־יֹאמַר לָכֶם תַּעֲשׂוּ (*lekhú el-Yoséf, asher-yomar lakhem taasú*), letterlijk «ga naar Jozef, die u zal zeggen, doet u». De Septuaginta vertaalt: Πορεύεσθε πρὸς Ιωσηφ, καὶ ὃ ἐὰν εἴπῃ ὑμῖν, ποιήσατε (*poreústhe pros Iōséph, kai to on ean eipē humín, poíēsaite*). De Vulgata behoudt de Latijnse formulering die legendarisch werd: *Ite ad Ioseph et, quidquid vobis dixerit, facite*.Het christelijke oor hoort onmiddellijk een echo. In Kana zegt Maria aan de dienaars: ὅ τι ἂν λέγῃ ὑμῖν ποιήσατε (*ho ti an legei humín poíēsaite*) (Johannes 2,5). De structuur is dezelfde als die van de zin van de farao in de Griekse vertaling. In het Oude Testament wijst een heidense koning op Jozef en bevelt gehoorzaamheid aan hem. In het Nieuwe wijst de Moeder op Jezus en bevelt gehoorzaamheid aan Hem. Tussen de twee zinnen ligt Nazareth, waar de Verwoordelijke Zelf, de incarnate Verlosser, zelf gehoorzaam was aan Jozef en Maria (Lucas 2,51). De spirituele traditie smaakte deze ontmoeting: naar Jozef gaan betekent altijd, uiteindelijk, doen wat Jezus zegt.

Jozef van Egypte en Sint-Jozef: de typologische parallelen

Typologie is geen devotieversiering. Het behoort tot het eigen bijbelboek over Sint-Jozef: de Schrift spreekt weinig over hem, maar biedt in de geschiedenis van de patriarch Jozef (Genesis 37-50) de profetische vorm van zijn missie. De parallelen zijn talrijk en nauwkeurig:

• De naam en de afstamming. Beiden heten Jozef, een naam die in de Schrift verbonden is met het woord «toevoegen» (Genesis 30,24), en beide zijn zonen van Jakob (Genesis 37,2 en Matteüs 1,16).
• De dromen. De patriarch is de dromenverteller die de dromen van de farao interpreteert. Sint-Jozef ontvangt in dromen, vier keer, de bevelen van God over het Kind en Zijn Moeder (Matteüs 1,20 en Matteüs 2,13.19.22), zoals we in een studie over de dromen van Sint-Jozef hebben aangetoond.
Kastiteit. De eerste Jozef bewaart zijn kastiteit tegenover de vrouw van Potifar (Genesissen 39). De tweede leeft een maagdelijk huwelijk met de Moeder van God en wordt door de traditie de “kaste echtgenoot” genoemd.Egypte. De ene daalt af naar Egypte als slaaf en wordt daar een instrument van redding. De andere gaat naar Egypte als vluchteling om de Verlosser te redden (Matteüs 2,13-15).Vaderlijke rol van God. De patriarch verklaart dat God hem tot “vader” van de farao en heer over al zijn huis heeft benoemd (Genesissen 45,8). Sint Jozef ontvangt van God een ware vaderschap over Jezus, die Johannes Paulus II zo beschrijft: “Zijn vaderschap is echter niet alleen ‘blijkbaar’ of ‘substitutief’; het is volledig authentiek, net als de menselijke vaderschap, en de vaderlijke missie in het gezin.” (Redemptoris custos, nr. 21).Bewaking van graan en het Brood. De eerste Jozef opent de granaries en voedt de hongerigen. De tweede bewaakt en ondersteunt, met de vruchten van zijn arbeid, degene die van zichzelf zal zeggen het levende brood uit de hemel te zijn (Johannes 6,51). De bewaker van het graan voorspelt de bewaker van het Brood.

Tipologische interpretatie in de traditie en het leergezag

Deze interpretatie is in de loop der tijd gegroeid in gebed, liturgie en prediking binnen de Kerk, die gewend is het ite ad Ioseph toe te passen op de echtgenoot van Maria. Maar het moderne pauselijk leergezag heeft deze vorm gegeven. Op 8 december 1870, met het decreet Quemadmodum Deus, waarbij Pius IX Sint Jozef tot patroon van de universele Kerk verklaarde, begint men precies met de tipologie:

Quemadmodum Deus Iosephum illum, a Iacob Patriarcha progenitum, praepositum constituerat universae terrae Aegypti ut populo frumenta servaret, ita, temporum plenitudine adventante, cum Filium suum Unigenitum mundi Salvatorem in terram missurus esset, alium selegit Iosephum, cuius ille primus typum gesserat, quemque fecit Dominum et Principem domus ac possessionis suae, principaliumque thesaurorum suorum custodem elegit. (Quemadmodum Deus, ASS 6, p. 193)

>> Net zoals God Jozef, de afstammeling van de patriarch Jakob, tot beheerder van heel Egypte had benoemd om het graan voor het volk te bewaren, zo koos Hij, toen de volheid van de tijd naderde en Hij Zijn Zoon, de eniggeboren Verlosser van de wereld, naar de aarde zou zenden, een andere Jozef uit. De eerste Jozef was een voorbeeld van de tweede, Hij maakte hem tot heer en vorst over Zijn huis en bezit, en koos Hem uit om de bewaker te zijn van Zijn kostbaarste schatten. Paus Johannes Paulus II herinnert aan dit gebaar: «In tijden van moeilijkheden voor de Kerk, wensend de Kerk aan de bijzondere bescherming van de Heilige Patriarch Jozef te toevertrouwen, verklaarde Pius IX hem tot “Patroon van de Katholieke Kerk”» (Redemptoris custos, nr. 28). We behandelen dit onderwerp in het artikel over Sint-Jozef als patroon van de Kerk.>> Zestien jaar later nam Paus Leo XIII in zijn encycliek Quamquam pluries (15 augustus 1889), het eerste grote leergezag over Sint-Jozef, deze op: «De Jozef van de oude tijden, de zoon van de patriarch Jakob, was een voorbeeld van Sint-Jozef, en de eerste, door zijn glorie, voorspelde de grootheid van de toekomstige bewaker van het heilig gezin» (Quamquam pluries, nr. 4). Dat wil zeggen: de Jozef van de oude tijden, de zoon van de patriarch Jacó, was een voorbeeld van Sint-Jozef, en de eerste, door zijn glorie, voorspelde de grootheid van de toekomstige bewaker van het heilig gezin. In dezelfde encycliek trekt Leo XIII de kerkelijke conclusies uit deze figuur: het goddelijke huishouden dat Jozef met de autoriteit van een vader leidde, bevatte in zich de opkomende Kerk, en daarom is het passend dat hij nu, met zijn hemelse patronage, de Kerk van Christus beschermt (zie Quamquam pluries, nr. 3).>> Paus Johannes Paulus II, in zijn apostolische exhortatie Redemptoris custos, benadrukt deze beschermende rol:Patris corde (1989), formuleert de theologische inhoud van deze devie: “Sint-Jozef werd door God geroepen om rechtstreeks te dienen aan de Persoon en de missie van Jezus, door middel van het uitoefenen van zijn vaderschap: op die manier, precies, bijdraagt hij ‘aan het grote mysterie van de Verlossing, wanneer de volheid van de tijd is bereikt’, en is hij werkelijk ‘minister van de redding'” (Redemptoris custos, nr. 8). De uitdrukking ‘minister van de redding’, overgenomen van Sint Johannes Chrysostom, werd in 2021 opgenomen in de lofzang van Sint-Jozef als de aanroeping *Minister salutis*, naast *Custos Redemptoris* en *Fulcimen in difficultatibus*, steun in de moeilijkheden, zoals beschreven in de brief van het Heilig Officie voor het Goddelijk Leren van 1 mei 2021. Franciscus plaatst Jozef juist op het kruispunt tussen de twee verbond: “Terwijl hij afstammeling van David is (cf. Mt 1, 16.20), wiens wortel Jezus zou moeten zijn volgens de belofte die de profeet Nathan aan de koning maakte (cf. 2 Sam 7), en als echtgenoot van Maria van Nazareth, vormt Sint-Jozef de scharnier die het Oude en het Nieuwe Verbond verbindt” (Patris corde, nr. 1). Type en antitype behoren beide tot dezelfde geschiedenis van de verlossing.

Ga naar Jozef vandaag

Wat betekent het dan om ‘naar Jozef te gaan’ in de concrete christelijke levenservaring? Ten eerste erkent het dat God een man wilde aanstellen als bewaker van Zijn goederen. In Egypte ontving niemand tarwe zonder door Jozef te gaan. In de economie van de genade heeft God geen tussenpersonen nodig, maar Hij wilde er toch gebruik van maken: Hij vertrouwde Jozef Zijn Zoon en Zijn Moeder, de belangrijkste schatten (cf. *principalium thesaurorum*), zoals bepaald door Pius IX. Het inroepen van zijn bemiddeling leidt niet af van Christus, maar leidt naar Christus, net zoals de devotie naar Maria. Franciscus vat de ervaring van twee duizend jaar samen door te zeggen dat iedereen in Sint-Jozef “een bemiddelaar, een steun en een gids kan vinden in tijden van moeilijkheden” (Patris corde, voorwoord).Ten tweede betekent het de levenswijze van Jozef nabootsen. Jozef uit Egypte vergaf zijn broers en zorgde voor hun onderhoud. Jozef van Nazareth gehoorzaamde snel, werkte, hield zijn mond en diende. Wie naar Jozef gaat, leert de arbeidseige geloof van “doe zoals Hem de engel van de Heer bevolen heeft” (Mt 1, 24, geciteerd in Redemptoris custos, nr. 1). Dit is de geest van de wijding aan Sint-Jozef: zich overgeven aan Zijn vadersgezag om, met Maria, geleid te worden naar Jezus.Ten slotte betekent het de volledige zin van de woorden van de farao te horen. Het tekst zegt niet alleen “ga naar Jozef”, maar “ga naar Jozef en doe wat hij u zegt”. Nu, alles wat Jozef “zegt”, zegt hij met zijn leven: hij wijst naar het Kind dat Hij bewaarde. Het *ite ad Ioseph* van Genesis eindigt in het “doe wat Hij u zegt” van Kana. Naar de bewaker van het tarwe gaan was overleven tijdens een zevenjarige hongersnood. Naar de bewaker van het Levende Brood gaan is Jezus vinden die voor eeuwige leven verzadigt.

O que significa a expressão «ide a José»?

«Ide a José» é a tradução da frase latina ite ad Ioseph, dita pelo faraó aos egípcios famintos em Gn 41,55 para enviá-los ao patriarca José, guardião dos celeiros do Egito. A tradição católica aplica a frase a São José, esposo da Virgem Maria, como convite a recorrer à sua intercessão em toda necessidade. O sentido é tipológico: o guardião do trigo prefigura o guardião de Jesus, o Pão vivo.

Onde a Bíblia diz «ite ad Ioseph»?

A frase está em Gn 41,55, quando o Egito clama por pão durante a fome e o faraó responde mandando o povo ao patriarca José. No hebraico lê-se lekhú el-Yoséf («ide a José») e a Nova Vulgata traz Ite ad Ioseph et, quidquid vobis dixerit, facite. A ordem completa é «ide a José e fazei o que ele vos disser».

Quais são os paralelos entre José do Egito e São José?

Ambos se chamam José, são filhos de um Jacó, recebem revelações ligadas a sonhos, guardam a castidade e passam pelo Egito. O patriarca torna-se «pai» do faraó e senhor da sua casa, enquanto São José recebe a paternidade sobre Jesus e o governo da Sagrada Família. O paralelo central é a guarda: um distribui o trigo que salva da fome, o outro guarda o Pão vivo descido do céu.

Quando a Igreja aplicou oficialmente essa tipologia a São José?

O decreto Quemadmodum Deus, de 8 de dezembro de 1870, pelo qual Pio IX declarou São José patrono da Igreja católica, abre afirmando que o José do Egito foi tipo do novo José, guardião dos principais tesouros de Deus. Leão XIII repetiu a doutrina na encíclica Quamquam pluries (1889), ensinando que o primeiro José prefigurou a grandeza do futuro custódio da Sagrada Família.

Como viver o «ide a José» hoje?

Recorrendo à intercessão de São José nas necessidades espirituais e materiais, como a Igreja faz desde séculos, e imitando as suas virtudes de obediência, trabalho e silêncio. Francisco lembra na Patris corde que todos podem encontrar nele um intercessor, um amparo e uma guia nos momentos de dificuldade. A consagração a São José e a sua ladainha são caminhos concretos dessa devoção.

Wil je dieper ingaan op de Josefologie?

Locus Mariologicus bereidt een cursus Josefologie voor – de wetenschappelijke studie van Sint-Jozef in de Schrift, de Traditie en het Magisteraat. Meld je aan voor de wachtlijst en ontvang een melding wanneer de inschrijvingen open gaan.

Toegevoegd aan de wachtlijst voor Josefologie