Derde Lateraans Concilie (1179) – kanon 27 tegen de Katharen en de demonische dualisme (Mansi vol. 22)

Derde Latraans Concilie (1179), het elfde oecumenisch concilie

Het derde Latraans Concilie, ook bekend als het elfde oecumenische concilie, werd in 1179 voorgezeten door paus Alexander III. Het was het eerste oecumenische concilie dat zich specifiek richtte op de Catharen en hun radicale demonische dualisme. Canon 27 (Sicut ait beatus Leo) veroordeelt de Catharen en legt de canonische basis voor de onderdrukking van deze dualistische ketters. Bron: Mansi, Sacrorum Conciliorum, vol. 22, col. 209-235.

Wie waren de Catharen?

De Catharen (van het Griekse ‘puros’) vormden een middeleeuwse ketterij met wortels in het Balkanmanicheïsme (Bogomils uit Bulgarije), die zich verspreidde over Zuid-Frankrijk (Languedoc), Noord-Italië en Spanje tussen de 11e en 13e eeuw. Hun belangrijkste leerstellingen waren:

– Absoluut dualisme: Twee eeuwige principes, God van het Goed (geest) en God van het Kwaad (duivel), die de schepper van de materiële wereld en het menselijk lichaam zijn.
– Boze schepper: De duivel zou de schepper van de materiële wereld en het menselijk lichaam zijn.
– Niet-reële Christus: Christus is slechts een ‘schijn’ van een mens (docetisme).
– Afkeer van katholieke sacramenten: Doop, Eucharistie, huwelijk worden beschouwd als materieel en dus demonisch.
– Ritueel zelfmoord (endura): Om het materiële lichaam te ontsnappen.
– Absolute vegetarisme: Het eten van dieren (schepselen van de duivel) wordt verboden.

De Catharen stonden in contrast met de katholieke leer over de oorspronkelijke goedheid van de schepping en de beperkte demonische invloed. Zij geloofden dat de materiële wereld volledig demonisch was.

Canon 27, Latijn (Mansi vol. 22, col. 231-232)

“Zoals de geliefde Leo zei, laat de kerkelijke discipline, die bevredigd is door het oordeel van de priesters, de wrede straffen vermijden en de katholieke principes van de heersers ondersteunen, zodat zij vaak zoeken naar een heilzaam middel voor mensen, terwijl zij zich voorstaan op het lijden in hun lichamen. Daarom, aangezien de afwijkende leer van de Catharen, die door sommigen Patarinen, anderen Publicanen of met andere namen worden genoemd, in Gascogne, Albigens en delen van Toulouse en elders zo diep is doordrongen dat zij, in plaats van in het geheim, nu openlijk hun fouten uitoefenen en eenvoudige en kwetsbare mensen naar hun geloof lokken en hen aanvaarden als verdedigers, veroordelen wij hen en hun aanhangers en ontvangers van de anathema.”

«Zo zegt de heilige Leo, hoewel de kerkelijke discipline, zich beperkend tot het priestelijk oordeel, bloedige wraak vermijdt, toch gesteund wordt door de grondwetten van katholieke vorsten, zodat mensen vaak naar het heilzame geneesmiddel zoeken terwijl ze vrezen dat het lichamelijke straf op hen zal neerkomen. Daarom, aangezien in Gascogne, Albi, de regio’s rond Toulouse en elders de afkeurenswaardige ketterij, die door sommigen Catharen, door anderen Patarenen, door anderen Publicanen of onder andere namen wordt genoemd, zo sterk heerste dat zij hun kwaad niet langer in het geheim, zoals in andere plaatsen, beoefenden, maar openlijk hun fout uitdroegen en de eenvoudigen en zwakken naar hun overtuiging lokten: hebben wij besloten dat zij, samen met hun verdedigers en ontvangers, onder anathema geplaatst moeten worden.»

Wat wordt er specifiek veroordeeld?

Artikel 27 van het Lateraans III-conciliëre veroordeelt:

1. De catharische dualistische leer: twee eeuwige principes (goed en kwaad)
2. De toewijzing van de schepping aan de duivel
3. Afwijzing van de sacramenten
4. Ontkenning van de echte incarnatie van Christus
5. Praktijk van het “endura” (geestelijke zelfmoord) (spiritueel gerechtvaardigde zelfvernietiging)

De tekst in kwestie: Sint Leo de Grote

Het begin van artikel 27 verwijst naar «Zo zegt de heilige Leo», verwijzend naar brief 15 van Sint Leo de Grote (449), die al de priscilianisme (een Spaanse-Galische dualistische herezie) had veroordeeld. Het Lateraans III-conciliëre vestigt daarmee een magisteriale continuïteit van meer dan 700 jaar tegen het dualisme:

• 449: Brief 15 van Sint Leo de Grote tegen priscilianisme
• 561: Bracarense I, 13 anathemen tegen dualisme
• 1139: Lateraans II, artikel 23 (voorloper)
• 1179: Lateraans III, artikel 27 (deze tekst)
• 1215: Lateraans IV, Firmiter credimus tegen Catharen
• 1229: Concilie van Toulouse, oprichting van de Inquisitie tegen Catharen

Implicaties voor de katholieke demonologie

Het Lateraans III-conciliëre legt fundamentele beginselen vast die de basis vormen voor alle latere katholieke demonologische leer:

1. De duivel is geen eeuwig tegenpool van God.
2. De duivel is geen schepper. Alleen God schept.
3. De duivel heeft geen absolute macht: zijn handelingen zijn beperkt door de goddelijke soevereiniteit
4. Materie is goed: geschapen door God voor heilige doeleinden
5. Het lichaam is geen gevangenis van de ziel: maar tempel van de Heilige Geest
6. De sacramenten zijn materieel en heilzaam: niet demonisch
7. Extreem ascetisme (endura) is verboden: zelfmoord redt niet

De Albigenzische Kruistocht (1209-1229)

Als reactie op de aanhoudende aanwezigheid van Catharen na het Lateraans III-conciliëre, riep Paus Innocentius III in 1209 de Albigenzische Kruistocht uit tegen de Catharen in het zuiden van Frankrijk. Dit was een van de donkerste hoofdstukken in de geschiedenis van de Kerk, met massale verwoesting (Béziers, Carcassonne, enz.). Het Lateraans IV-conciliëre (1215) werd deels bijeengeroepen om de nasleep te behandelen.

Doctrinale erfenis

De veroordeling van het dualisme van de katharen in het Lateraans Concilie III

Achtergrond

De veroordeling van het katharische dualisme door het Lateraans Concilie III (1215) werd bevestigd en verder uitgewerkt door:

– Latraan IV (1215), Firmiter credimus: Een positieve definitie, waarin wordt verklaard dat “God de enige schepper van alles is.”
– Florentie, Cantate Domino (1442): Herneemt de principes van Latraan IV.
– Romeins Catechisme (1566): Een synthese na het Tridentijnse Concilie.
– CDF, Fede e Demonologia (1975): Een hedendaagse benadering die elk dualisme afwijst.

Katharen en de New Age beweging

Hoewel de katharen in de 14e eeuw verdwenen, hebben hun ideeën nog steeds invloed op moderne stromingen:

– New Age bewegingen: Deze stromingen promoten vaak kosmisch dualisme.
– Moderne Gnose (Helena Blavatsky, Annie Besant): Herleidt tot katharische ideeën.
– Psychologisch Manicheïsme (Carl Jung en de ‘schaduw’): Een psychologische interpretatie van het oude manicheïstische geloof.
– Neo-katharische romantiek: In sommige esoterische kringen in Zuid-Frankrijk is er een hernieuwde interesse voor katharische ideeën.

De veroordeling door het Lateraans Concilie III blijft relevant als waarschuwing tegen deze moderne heropleving van dualistisch denken.

Aanvullende lectuur

– IV Lateraans Concilie (1215), Firmiter credimus: Over de eenheid van God en de afwijzing van dualisme.
– Bracarens I Concilie (561), Cânones: Over het katharische dualisme en Priscilianisme.
– CDF, Fede e Demonologia: De hedendaagse kerkelijke leer over geloof en demonologie.
– Concilie van Florence, Cantate Domino: Een historisch document over de afwijzing van katharische leerstellingen.