Derde Concilie van Lateranen (1179) – canon 27 tegen de katharen en het demonische dualisme (Mansi vol. 22)

Het Derde Concilie van Lateranen (1179), het Elfde Oecumenisch Concilie, voorgezeten door Alexander III, is het eerste oecumenisch concilie dat specifiek de ketterij van de katharen behandelt, die een radicaal demonisch dualisme verdedigde. Zijn canon 27 (Sicut ait beatus Leo) veroordeelt de katharen en legt de canonieke basis voor de onderdrukking van de dualistische ketterij. Tekst in Mansi Sacrorum Conciliorum vol. 22, kol. 209-235.

Wie waren de katharen?

De katharen (“zuiveren”, in het Grieks) waren een ketterse middeleeuwse sekte met wortels in het Balkanse manicheïsme (de bogomielen van Bulgarije), die zich tussen de 11e en de 13e eeuw verspreidde in Zuid-Frankrijk (Languedoc), Noord-Italië en Spanje. Hun centrale leerstellingen:

• Absoluut dualisme: twee eeuwige beginselen, de God van het goede (geest) en de God van het kwade (de Duivel, schepper van de materie)
• Kwade demiurg: de Duivel zou de schepper zijn van de materiële wereld en van het menselijk lichaam
• Christus geen waarachtig mens: slechts “schijn” van een mens (docetisme)
• Verwerping van de katholieke sacramenten: doopsel, eucharistie en huwelijk, beschouwd als materieel en daarom demonisch
• Rituele zelfdoding (endura) om aan het materiële lichaam te ontsnappen
• Absoluut vegetarisme: zij verboden het eten van dieren (schepselen van de Duivel)

De katharen verzetten zich radicaal tegen de katholieke leer over de oorspronkelijke goedheid van de schepping en over het begrensde handelen van de demonen. Voor hen was de materiële wereld volledig demonisch.

Latijnse tekst, canon 27 (Mansi vol. 22, kol. 231-232)

“Sicut ait beatus Leo, licet Ecclesiastica disciplina, sacerdotali contenta iudicio, cruentas refugiat ultiones, catholicorum tamen Principum constitutionibus adiuvatur, ut saepe quaerant homines salutiferum remedium, dum corporale super se metuunt evenire supplicium. Eapropter, quia in Gasconia, Albigesio et partibus Tolosanis et aliis locis ita haereticorum quos alii Catharos, alii Patarinos, alii Publicanos, alii aliis nominibus vocant, invaluit damnata perversitas, ut iam non in occulto, sicut alibi, nequitiam suam exerceant, sed errorem suum publice manifestent, et ad consensum suum simplices attrahant et infirmos: eos et defensores eorum et receptatores anathemati decernimus subiacere.”

Nederlandse vertaling, canon 27

“Zoals de zalige Leo zegt: hoewel de kerkelijke tucht, tevreden met het priesterlijk oordeel, bloedige wraak schuwt, wordt zij toch gesteund door de verordeningen van de katholieke vorsten, opdat de mensen vaak het heilzame geneesmiddel zoeken, terwijl zij vrezen dat een lichamelijke straf over hen komt. Daarom, omdat in Gascogne, in Albi, in de streken van Toulouse en op andere plaatsen de veroordeelde verdorvenheid van de ketters, door sommigen katharen, door anderen patarenen, door anderen publicanen en door weer anderen met andere namen genoemd, zozeer de overhand heeft gekregen dat zij hun boosheid niet meer in het verborgene bedrijven, zoals elders, maar hun dwaling openlijk verkondigen en de eenvoudigen en zwakken tot instemming trekken: besluiten wij dat zij, samen met hun verdedigers en met wie hen onderdak verlenen, onder het anathema vallen.”

Wat specifiek veroordeeld wordt

Canon 27 van Lateranen III veroordeelt:

1. De dualistische leer van de katharen: twee eeuwige beginselen (goed en kwaad)
2. Het toeschrijven van de schepping aan de Duivel
3. De verwerping van de sacramenten
4. De ontkenning van de werkelijke Menswording van Christus
5. De praktijk van de endura (geestelijk gerechtvaardigde zelfdoding)

De geciteerde tekst: de heilige Leo de Grote

Canon 27 opent met het citaat “Sicut ait beatus Leo” (Zoals de zalige Leo zegt) en verwijst daarmee naar Brief 15 van de heilige Leo de Grote (449), die reeds het priscillianisme (een Spaans-Gallische dualistische ketterij) had veroordeeld. Lateranen III legt zo een leerstellige continuïteit van meer dan 700 jaar tegen het dualisme vast:

• 449: de heilige Leo de Grote, Brief 15 tegen het priscillianisme
• 561: Eerste Concilie van Braga, 13 anathema’s tegen het dualisme
• 1139: Lateranen II canon 23 (precedent)
• 1179: Lateranen III canon 27 (onderhavig)
• 1215: Lateranen IV, Firmiter credimus tegen de katharen
• 1229: Concilie van Toulouse, Inquisitie tegen de katharen

Gevolgen voor de katholieke demonologie

Lateranen III legt fundamentele beginselen vast die de basis vormen van heel de latere katholieke demonologie:

1. De Duivel is geen eeuwig beginsel tegenover God
2. De Duivel is van niets de schepper: alleen God schept
3. De Duivel heeft geen absolute macht: zijn handelen wordt begrensd door de goddelijke soevereiniteit
4. De materie is goed: door God geschapen voor heilige doeleinden
5. Het lichaam is geen gevangenis van de ziel: maar tempel van de Heilige Geest
6. De materiële sacramenten zijn heilbrengend: niet demonisch
7. Extreme ascese (endura) is verboden: zelfdoding verlost niet

De Albigenzenkruistocht (1209-1229)

Als antwoord op het voortbestaan van de katharen na Lateranen III riep paus Innocentius III in 1209 de Albigenzenkruistocht uit, een militaire operatie tegen de katharen in Zuid-Frankrijk. Dit was een van de donkerste bladzijden uit de geschiedenis van de Kerk, met massale verwoestingen (Béziers, Carcassonne, enz.). Lateranen IV (1215) werd mede bijeengeroepen om de gevolgen daarvan te behandelen.

Leerstellige erfenis

De veroordeling van het demonische dualisme van de katharen op Lateranen III werd bevestigd en verdiept:

• Lateranen IV (1215) Firmiter credimus: positieve definitie, “God is de enige schepper van alles”
• Florence, Cantate Domino (1442): neemt Lateranen IV over
• Romeinse Catechismus (1566): posttridentijnse synthese
• CDF, Fede e Demonologia (1975): hedendaags, wijst elk dualisme af

De katharen en de new-agebeweging

Hoewel zij tegen de 14e eeuw waren uitgestorven, kregen de katharen opnieuw invloed op moderne stromingen:

• New-agebewegingen die een kosmisch dualisme onderwijzen
• Moderne gnosis (Helena Blavatsky, Annie Besant)
• Psychologisch manicheïsme (Carl Jung over de “schaduw”)
• Neokathaarse romantiek in sommige esoterische kringen in Zuid-Frankrijk

De veroordeling van Lateranen III blijft actueel tegenover deze nieuwe versies van het demonische dualisme.

Aanvullende lectuur

Vierde Concilie van Lateranen (1215) | Eerste Concilie van Braga (561) | CDF Fede e Demonologia | Florence Cantate Domino

Zie ook: Wat is angelologie? De engelen in de Bijbel en in het leergezag