Leonardo da Vinci en de zwangere Maagd van hoop

In de Galerij van de Uffizi in Florence bevindt zich een tekening toegeschreven aan meester Leonardo, die een vrouwelijk hoofd voorstelt met duidelijke overeenkomsten met het schilderij van de Maagd der Rochen, tot op een voorbereidend werk te noemen.

In vergelijking met de “Maagd Benois” is er in deze compositie een grotere afstand tussen de figuren en het achtergrond, en een minder diffuus donker, meer direct licht met schaduwen die vooral op de gezichten zichtbaar zijn, zonder zich te verliezen in de gesmeerde contouren, waardoor de vormen uitzonderlijk levendig lijken, bijna driedimensionaal en aanraakbaar. De blik van het Kind, gericht naar een punt buiten de schilderkunst, is een oproep tot de kijker, die wordt aangetrokken naar binnen in het schilderij en betrokken bij een directe relatie met de heilige afbeelding.

Op 25 april 1483 werd het paneel van de Maagd der Rochen in opdracht gegeven aan Leonardo en de broeders van Predis door de Confrerie van de Onbevlekte Ontvangenis. Het schilderij, nu in het Louvre, toont de Maagd met Jezus, Johannes de Doper en een engel in een grot, een schaduwrijke scène met laagjes steen en stalactieten, geopend door sneden richting het verre zonsonderganglicht.

In Milaan kwam Leonardo een indrukwekkende schilderkunst tegen: van de lunetten in de Kapel Portinari tot de fresco’s in de Bank van Medici, hij zag hoogwaardige werken van Foppa en landschappen van Bergognone. Deze creaties stelden het plastic principe van de Toscaanse schilders tegenover het soepe ritme van Florence, met perspectief, licht en de ruimtelijkheid van Lombardije.

Een andere schilderkunst die worstelde met licht, schaduw, verre ruimtes en atmosfeer. Talrijke schetsen, zowel in eigen recht als verspreid over zijn geschriften, tonen aan dat Leonardo zowel de directe waarneming als zijn dromen volgde, met zijn kenmerkende precieze, lichte, heldere en uitdrukkingsvolle stijl die vormen, lichten, schaduwen en hartstochtelijke bewegingen perfect weergeeft.

Zijn figuren zijn gebaseerd op wat men een idealiseerde concreetheid kan noemen. De ‘Maagd van de Rotsen’, handgeschreven door Leonardo, werd rechtstreeks door de Fransen gekocht via geheime onderhandelingen met de franciscaner monniken, en vervangen in de kerk door een bijna identieke kopie geschilderd door Ambrogio de Predis, zoals vermeld in het contract, met hulp van Leonardo zelf.

De twee panelen wijzigen het traditionele schema van de Onbevlekte Ontvangenis met muziekengelen, de maan onder haar voeten en een kroon van sterren. Hier komt de harmonie vooral tot uiting door de elementen van de natuur waarover de kunstenaar zo sterk heeft benadrukt en waarmee de menselijke figuren zo diepgaand in harmonie zijn.

De uiteindelijke reden voor het mariaanse voorrecht is de goddelijke materniteit.

Conclusie

Een epifanie van verandering, vastgelegd in momenten van extreme spanning, maar perfecte momenten, waarover een bewustzijn hangt van de vluchtige aard van de werkelijkheid. Momentopnamen die stil staan op het punt waarop de tijd hen opeist, harmonieuze instanties die echter door het gevoel van hun onherhaalbaarheid zijn gekraakt.“Wat een wonderbaarlijke wetenschap”, schrijft Leonardo over zijn schilderkunst, waarin hij de hele droom van perfectie uit de Renaissance uitdrukt, maar ook zijn kwetsbaarheid. Hij erkent de tijdelijke schoonheid die voortdurend is veranderd door de loop der tijd.In al zijn werk wordt Leonardo gedreven door het bewustzijn van de veranderlijkheid van de fenomenaal werkelijkheid, vergelijkbaar met dat van de wetenschapper die de fysieke wereld bestudeert. Net zoals de wetenschapper ziet hoe rivieren valleien veranderen door erosie, of hoe de natuur voortdurend levens en vormen creëert, is de schilder zeer gevoelig voor de oneindige variatie die het tijdelijke effect heeft op het echte.En net op dat moment van ophouden tussen twee blikken, waar het beeld bijna vervaagt, voel je bij het naderen van een schilderij van Leonardo vaker en scherper de reden achter de vluchtige uitdrukkingen op hun gezichten, de onvoltooide landschappen, de schaduwspelingen, en hun interesse in gebaren en gemoedstoestanden die al bijna verdwijnen.

Net zoals zijn voorkeur voor crepusculaire lichten, blauwe achtergronden en momenten waarop de atmosfeer onzeker en ongreepbaar wordt, maar waarin de onbeschrijfelijke schoonheid van de wereld en de tijdelijke, toch verheffende vreugde die daaruit voortkomt, duidelijker naar voren komen: alsof hij, door zich te concentreren op de perfectie van een moment dat aan het vervagen is, deze uit de greep van de tijd wil redden, deze snelle roofdier dat menselijke zaken in korte tijd verplettert.

Leonardo is een man van geloof, in die typische vorm van 15e-eeuwse Toscaanse spiritualiteit, zeker verschillend van het katholicisme dat zich na de Reformatie ontwikkelde, maar hij is wel een onderzoeker van het goddelijke mysterie en zijn manifestatie in de menselijke geschiedenis.

In ‘De Annunciatie’ plaatst Leonardo de Maagd Maria aan de rand van een schaduwput, verlicht door een zijdelings lichtstraal die vanuit het achterliggende gebied komt. Ofwel had hij haar verward met de natuur, met de ochtendbries, met het ochtendlicht, maar hij had haar ook geduwd om zich te onderscheiden van en boven de natuur uit te tillen door de genade van haar ‘ja’. Het gevoel voor de natuur, wat ons verbindt met God, opent ons voor het luisteren, maakt ons gevoelig voor de wonden van de Opgestane.

Leonardo schildert de Annunciatie in een hoek van een Renaissance-paleis, maar in de tuinhal. De Maagd van de Rotsen bevindt zich in een open grot die naar de wereld toe ligt; Onze Lieve Vrouwe Litta en de Maagd met de Spindelen zijn in een zonnige landschapsomgeving. Deze grote, heldere scènes laten ons zien dat het wonder van de Verlossing Maria betreft, maar ook de hele schepping. Het heldere ochtendlicht verzacht de contouren van de figuren, waardoor de door Leonardo geschilderde Maagden vol hoop zijn.