Onze Lieve Vrouwe van Chiquinquirá, patroonheilige van Colombia

«Ecce ego facio novam. Nunc orientur, utique cognoscetis ea» (Is 43,19), «Hier kom ik iets nieuws teweeg. Hier is het al aan het ontstaan, maar jullie merken het niet op»?

I. Hier kom ik iets nieuws teweeg: de profetische theologie van goddelijke vernieuwing

Kapitel 43 van het boek Jesaja is een van de meest indrukwekkende passages uit de oude testamentelijke profetie. De Deutero-Jesaja, die schreef voor het in ballingschap levende volk in Babylon, verklaart dat de Exodus niet alleen een herinnering uit het verleden is, maar ook een belofte voor de toekomst. “Vergeet de dingen van vroeger niet en overweeg niet meer wat er lang geleden gebeurd is. Hier kom ik iets nieuws teweeg. Hier is het al aan het ontstaan, maar jullie merken het niet op? Ik zal een weg door de woestijn openen en rivieren laten stromen in de wildernis” (Is 43,18-19). Deze belofte bevat een cruciale theologische betekenis: God handelt niet alleen in het verleden van het heilige verhaal, Hij handelt ook in het heden, en Zijn handelen leidt altijd tot iets nieuws. Deze nieuwheid is echter geen vernietiging van het oude, maar herstel, vernieuwing en de oude kracht opnieuw laten doordringen door Gods genade. En precies deze theologische categorie van vernieuwing kwam op buitengewone wijze tot uiting in het Colombiaanse heiligdom van Chiquinquirá in 1586, toen een al bijna onzichtbare Maria-afbeelding zich plotseling levendig en helder voor de ogen van een verbijsterde inheemse vrouw manifesteerde.

II. Chiquinquirá, 1586: de wonderbaarlijke vernieuwing van de vervaagde afbeelding

In het midden van de zestiende eeuw schilderde de Spaanse kunstenaar Alonso de Narváez, die in de pas opgerichte stad Tunja woonde, een schilderij op katoen-doek voor een landelijke kapel in eigendom van de encomenderos Antonio de Santana. Het schilderij beeldde Onze Lieve Vrouwe van Rosario uit met het Kind Jezus op haar schoot, aan weerszijden geflankeerd door Sint Antonius van Padua en Sint Andreas Apostel. Maar de kwaliteit van het schilderij was bescheiden en de pigmenten konden de tand des tijds niet weerstaan. Binnen enkele jaren vervaagde het doek, de kleuren bleken uit en de figuren werden bijna onzichtbaar. Het schilderij belandde uiteindelijk in een klein klei-houten schuurtje in de plaats Chiquinquirá, dat als improvisatiekapel diende voor de inheemse bevolking en mestizen van de regio. Op 26 december 1586 zag Maria Ramos, een vrouw met een devotie voor het gebed die in de kapel aan het bidden was, hoe het oude schilderij zich langzaam begon te verhelderen. Zij riep anderen bij zich, en voor de ogen van meerdere getuigen herwonnen de kleuren hun oorspronkelijke helderheid binnen enkele minuten, zelfs scherper dan voorheen, met de contouren van de drie figuren en het glans van hun gewaden hersteld. Het gebeuren kreeg de naam “La Renovación” (de vernieuwing). De devotie verspreidde zich snel over het vice-koninkrijk van Nieuw-Granada en later door heel Colombia. Paus Pius X verklaarde Onze Lieve Vrouwe van Chiquinquirá in 1910 tot patroonheilige van Colombia, en paus Benedictus XV gaf in 1919 toestemming voor haar canonieke kroning. In 1986 bezocht paus Johannes Paulus II Chiquinquirá ter gelegenheid van de viering van het veertigste jubileum van de vernieuwing.

III. Het Magnificat: het lied van de goddelijke vernieuwing van de geschiedenis

Het Lucas-evangelie dat deze viering begeleidt, is het Magnificat, het lied dat Maria zingde in het huis van Elisabeth en dat in eigen zin de eerste Mariologie is die door de Moeder zelf werd geformuleerd. “Mijn ziel verheugt zich in de Heer en mijn geest juicht uit in God, mijn Redder, want Hij heeft de ogen op de nederigheid van Zijn dienstmeid gericht” (Lc 1,46-48). Vervolgens volgt het deel van het lied dat de vernieuwende handeling van God in de geschiedenis beschrijft: “Hij heeft macht aan Zijn arm getoond, Hij heeft de trotsigen neergeworpen en de machtigen van hun troon gestoten. Hij heeft de armen gevuld met goedheid en de rijken heeft Hij weggestuurd met lege handen” (Lc 1,51-53). Dit lied is geen reeks abstracte ideeën: het is een bekentenis dat God handelt door te vernieuwen, omverwerpend, herstellend. De Mariologie van Chiquinquirá is een historische bevestiging van dit Magnificat-programma. Het vervaagde schilderij, achtergelaten in een adobe schuur, werd gekozen als het zichtbare teken van Gods vernieuwende handeling. Er werd geen beroemd kunstwerk uit een Europese kathedraal gekozen: het was een bescheiden schilderij uit een perifere vice-koninkrijk, en het was voor de ogen van een inheemse dat de vernieuwing zich voordoet. De logica van Chiquinquirá is de Magnificat-logica geïmplementeerd op Colombiaanse bodem.

IV. Chiquinquirá en de Mariologie van Vernieuwing als Maria’s constante handtekening

De wonderbaarlijke vernieuwing van het beeld van Chiquinquirá is, in de universele Mariologie, geen geïsoleerd geval. In de loop der eeuwen hebben verschillende Mariabeelden soortgelijke fenomenen meegemaakt van onverklaarbare herstel, zelfverlichting en plotselinge levendiging. Deze terugkerende gebeurtenissen wijzen op een theologische intuïtie die door de hele wereld wordt weerspiegeld: Maria’s aanwezigheid in de geschiedenis heeft als permanente kenmerk vernieuwing. Waar Maria komt, vindt er iets plaats dat vernieuwd wordt. De genade die zij bemiddelde bij de Verlossing is een radicale nieuwheid, en haar blijvende moederlijke dienst blijft deze nieuwheid uitoefenen op de plaatsen en mensen die haar omarmen. Het Vaticaan II- Concilie erkende dat Maria “in de Kerk na Christus de hoogste en tegelijkertijd de dichtstbijzijnde plaats inneemt” (Lumen Gentium, 54), en deze nabijheid wordt een blijvende bron van vernieuwing voor de pelgrimkerende Kerk. Chiquinquirá is in die zin de Colombiaanse versie van een universele belofte: waar Maria is, krijgen vervaagde kleuren weer glans, verdwijnen onduidelijke contouren wanneer zij wordt aangeroepen, en wat door de tijd was vergeten, wordt bewaard door de liefdevolle geheugen van de Moeder. De beschermheilige van Colombia leerde haar volk vierhonderdvijfentig jaar geleden een les die nog steeds relevant is: niets is definitief verloren zolang er een Moeder is die zich herinnert.