Đức Maria và lời, ân sủng và dabar

Biến cố Truyền Tin: Đức Maria và lời

Sau khi đã xác định vắn tắt Lời là gì, giờ đây chúng ta có thể bắt đầu hiểu con người của Đức Maria liên hệ thế nào với biến cố của Lời. Tất cả chúng ta đều biết rằng nhiều bản văn Tân Ước, tuy có đụng chạm đến vấn đề Thánh Mẫu, nhưng trước hết là những bản văn Kitô học. 

Tác giả cung cấp nhiều thông tin trực tiếp nhất về Đức Maria là Luca. Trong trình thuật của ông về biến cố Truyền Tin, Lc 1,26-38, ông đưa vào những khẳng định liên quan trực tiếp và duy nhất đến Đức Maria: 

a) đấng đầy ân sủng ở c. 28,

b) nữ tỳ của Chúa ở c. 38,

c) hoặc những lời về Chúa Thánh Thần và Đức Maria ở c. 35. 

Vì lý do này, chúng ta sẽ đi qua đoạn văn Lc 1,26-38, trình thuật biến cố Truyền Tin. Trước hết, đoạn văn này trình bày sự hiện diện của thiên thần, điều quy chiếu trực tiếp về Lời, trong khi trình thuật tự trình bày như một cuộc trao đổi những lời nói và những thinh lặng, những đề nghị và những câu trả lời.

Từ ngữ xác định Đức Maria ở đây không phải là Lời, nhưng là ân sủng, charis: Đức Maria được trình bày như đấng đầy ân sủng, kecharitomene, như người đã tìm được ân sủng trước mặt Thiên Chúa. Tuy chắc chắn khác nhau, hai từ ngữ này không xa lạ với nhau: ân sủng là một cách nhân cách hóa của Thiên Chúa, Đấng “nhân hậu và từ bi, chậm bất bình và giàu ân nghĩa cùng tín thành, giữ lòng nhân nghĩa của Người đến ngàn đời”, và quy chiếu về bản tính của Người như Thiên Chúa “giàu lòng thương xót và tình yêu vô biên”. Ngay cả Lời cũng là một cách nhân cách hóa của Thiên Chúa, chỉ ra hành động và sự thông truyền của Người. 

Gioan sẽ giải thích rằng sự viên mãn của ân sủng, mà tất cả chúng ta đều lãnh nhận, được tìm thấy nơi người Con mà ông sẽ gọi là Ngôi Lời, là Ngôi Lời “đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta”. Trên thực tế, hesed và dabar, ân sủng và lời, là hai cách nhân cách hóa thần học của một và cùng một Thiên Chúa. Vì thế, sự kiện trong bản văn của Luca Lời đứng phục vụ ân sủng xem ra không phải là một trở ngại cho đề tài của chúng ta, nhưng theo một cách nào đó, lại là một chi tiết hết sức quan trọng. 

Sự đan quyện của hai từ ngữ có lợi điểm là buộc chúng ta mau chóng trở về với ý nghĩa đầu tiên của ân sủng, ý nghĩa nói về Thiên Chúa nhiều hơn là về Đức Maria, nói về Đấng ban ân sủng nhiều hơn là về người lãnh nhận ân sủng, bởi vì chính điều này xác định Đức Trinh Nữ Maria, người sẵn sàng đón nhận hồng ân nhưng không và tự do của Thiên Chúa Ba Ngôi. Không có sự chính xác về ngôn ngữ và sự sáng tỏ về Thánh Mẫu học này, ân sủng có thể dần dần đi tới chỗ chỉ điều ngược lại của nó, nghĩa là mối lợi, số lượng, ích lợi của thần tính, chứ không phải cuộc đối thoại thân mật của biến cố tự mặc khải bằng cách sáng tạo, trong mức độ Lời tỏ mình ra.

Biến cố Truyền Tin: một câu chuyện không còn mang tính cá nhân nữa

Câu chuyện của Luca bắt đầu bằng việc đưa lên sân khấu, cùng với thiên thần, một thiếu nữ, “một trinh nữ đã đính hôn với một người thuộc nhà Đavít, tên là Giuse. Tên trinh nữ ấy là Maria”. Sự can thiệp của thiên thần vào chuyện riêng tư của hai người trẻ này tạo nên một bước ngoặt bất ngờ cho câu chuyện của họ: câu chuyện của họ được đặt vào một bối cảnh rộng lớn hơn, mang tính cộng đoàn do sự hiện diện của thiên thần đòi hỏi.

Đây là việc hoàn tất ý định cứu thế của Thiên Chúa: vì thế người ta ngỏ lời với Đức Maria, c. 28, bằng những từ ngữ gợi nhớ thiếu nữ Sion, hình ảnh nhân cách hóa của Israel. Tự nó, hồng ân cứu độ thần linh chỉ dựa trên lòng nhân hậu của Thiên Chúa, Đấng là tình yêu, và sẽ không cần đến một đóng góp nào của con người. Thế nhưng, việc sử dụng những con người công chính thuộc về cách hành động của Thiên Chúa. Vì vậy, khi kế hoạch này đạt tới điểm cao nhất của nó với việc sai Ngôi Lời vĩnh cửu đến trong hình dạng con người, thì bấy giờ sự trung gian nhân loại của Chúa Giêsu cần được đặt vào lịch sử, cần một cuộc sinh ra bởi người phụ nữ, sống dưới lề luật (Gl 4,4). Tuy nhiên, phải ghi nhớ rằng Đức Maria không thể là nguyên nhân của điều đang xảy ra, nhưng chỉ là một điều kiện được Thiên Chúa tự do chọn lựa và một dấu chỉ của sự hào phóng nơi khởi đầu mới.

Đức Maria là khuôn mặt độc nhất làm cho “việc Ngôi Lời trở nên người phàm” trở thành khả thi. Đồng thời, như đại diện của thiếu nữ Sion, Đức Maria là đỉnh cao của đức tin Israel và là khởi đầu của dân thuộc vương quốc. Bằng cách đó, Mẹ đại diện cho cả nhân loại quy hướng về Thiên Chúa qua lề luật và việc thờ phượng của Israel, lẫn nhân loại đến gần Thiên Chúa qua các mối phúc và đức tin vào Chúa Giêsu, Đấng đã làm cho sự sống thần linh thực sự sẵn có cho mọi người.

Trong bối cảnh đó, không có sự chú ý trực tiếp đến nữ tính của Đức Maria. Dù việc Mẹ là phụ nữ dĩ nhiên vẫn hiện diện, sự chú ý thần học lại tập trung vào tính phổ quát của một tương quan được xác định bởi sự kiện bước vào tương quan với chức làm cha thần linh, vốn được xác định duy nhất bởi tương quan của Người với Người Con. Vì thế, Đức Maria cũng được bao gồm trong một tiến trình cứu độ có tính phổ quát, liên quan đến mọi người.

Biến cố Truyền Tin: một chức làm mẹ độc nhất

Nội dung vai trò của Đức Maria hoàn toàn nằm trong lời của thiên thần: bà sẽ thụ thai một người con, bà sẽ sinh hạ người con ấy và sẽ đặt tên cho con là Giêsu. Cả Mátthêu lẫn Luca đều quy việc thụ thai này về công trình của Thần Khí. Nghĩa là, chức làm mẹ này trước hết không phải là công trình của một người phụ nữ và sự tự do của bà, nhưng hoàn toàn được xác định bởi người Con mà bà sinh ra nhờ Thần Khí. Chỉ khi hiểu được người Con này và mầu nhiệm cuộc sinh ra của Người thì mới có thể hiểu được người mẹ là ai.

Trong khi Mátthêu và Luca sẽ giải thích việc thụ thai và cuộc sinh ra ấy như một chức làm mẹ thuộc Đấng Mêsia và đồng trinh, thì Phaolô sẽ đặt điều đó trong khuôn khổ của kénosis, nghĩa là trong thân phận đặc biệt mà việc sinh ra bởi người phụ nữ sẽ là một dấu chỉ của nó. Theo truyền thống, kénosis phát xuất từ động từ kenóo và được hiểu như sự tự hủy, như sự từ bỏ. Có lẽ đã đến lúc đọc từ ấy cách tích cực như một mặc khải, như sự viên mãn của một tình yêu biến sự trút bỏ thành dấu chỉ hiển nhiên nhất của việc hiến thân.

Theo một cách còn khác nữa, Thánh Irênê sẽ lập luận rằng, vì Ađam thứ nhất đã sinh ra mà không được thụ thai từ hạt giống loài người, nên cũng thích hợp là Ađam thứ hai cũng sinh ra theo cách ấy. Ý nghĩa của những chỉ dẫn này là lưu ý chúng ta về sự kiện có nhiều mô hình đọc chức làm mẹ ấy, nhiều cách hiểu về nó: điều quan trọng là những mô hình ấy đều quy chiếu về tính cụ thể của một chức làm mẹ độc nhất.

Tuy nhiên, có thể nói rằng tương quan mẹ – con nối kết Đức Maria và Chúa Giêsu vượt xa dự phóng của con người và xem ra là hành vi ngôi vị của Ngôi Lời, Đấng, trong khi vẫn giữ một tương quan sâu xa với các ngôi vị thần linh khác, làm cho việc mình xảy đến như xác phàm trở thành sự trao ban chính mình của Chúa Cha và của tình yêu sáng tạo nơi Thần Khí ấy, để làm nảy sinh một sự sống hoàn toàn phó thác cho Thiên Chúa.

Trong thực tế, không phải Đức Maria làm cho Đức Kitô thành con của mình, nhưng chính Đức Kitô làm cho Đức Maria thành mẹ của Người. Chính từ Lời mà Đức Maria đã lãnh nhận chức làm mẹ độc nhất của mình. Nhân tính của Chúa Giêsu được sinh ra và hiện hữu chỉ vào lúc Ngôi Lời đảm nhận nhân tính ấy và làm cho nó thành của mình, và khoảnh khắc đó, vốn cấu thành và chứa đựng mầu nhiệm cứu độ của biến cố Nhập Thể, chỉ thuộc về một mình Thiên Chúa.

Để đào sâu suy tư về Đức Maria và Lời Thiên Chúa trong chân trời Kinh Thánh, bạn hãy tham khảo thông điệp Redemptoris Mater của Đức Gioan Phaolô II, thông điệp soi sáng cách thức Đức Maria đã đón nhận dabar thần linh với đức tin trọn vẹn và ân sủng viên mãn.

Hãy đào sâu việc học của bạn: khám phá Thánh Mẫu học, Thần học Thánh Mẫu, các cuộc hiện ra của Đức Mẹ và Chương trình Sau đại học về Thánh Mẫu học.