Met het hart van een vader: een brief van Paus Franciscus over Sint Jozef

Patris corde («Met een vaderhart») is de apostolische brief van paus Franciscus over Sint Jozef, ondertekend op 8 december 2020, de feestdag van de Onbevlekte Ontvangenis. De gelegenheid was de 150e verjaardag van de verklaring van Sint Jozef als patroon van de Katholieke Kerk, gedaan door de geliefde Pius IX op 8 december 1870. Met dezelfde brief riep Franciscus het Jaar van Sint Jozef uit, dat liep van 8 december 2020 tot 8 december 2021, en verrijkte het met bijzondere aflaten verleend door de Apostolische Penitentiaire. Het kernpunt van het document is een beschrijving van zeven aspecten van de heilige: geliefde vader, vader in zachtmoedigheid, vader in gehoorzaamheid, vader in gastvrijheid, vader met creatieve moed, vader als arbeider en vader in de schaduw.De openingszin geeft de toon aan voor het hele tekst: «Met een vaderhart: zo liefhad Jozef Jezus, aangeduid in de vier Evangelies als ‘de Zoon van Jozef» (Patris corde, inleiding). Franciscus herinnert aan een objectieve feiten die de aandacht van de josefologie op dit document vestigen: «Na Maria, de Moeder van God, is geen andere heilige in het leergezag van de Kerk zo prominent als Jozef, haar echtgenoot» (inleiding).De gelegenheid: 150 jaar van het patroonaat over de KerkOp 8 december 1870 verklaarde Pius IX met het decreet *Quemadmodum Deus* van de Heilige Congregatie voor Riten Sint Jozef patroon van de Katholieke Kerk. De Latijnse tekst is duidelijk: de paus «CATHOLICAE ECCLESIAE PATRONUM solemniter declaravit», wat betekent dat hij hem solenem (officieel) patroon van de Katholieke Kerk verklaarde (ASS 6, pp. 193-194). Johannes Paulus II vat het gebaar samen als volgt: «In tijden van moeilijkheden voor de Kerk, wilde Pius IX de Kerk onder de bijzondere bescherming van de Heilige Patriarch Jozef stellen en verklaarde hem ‘Patroon van de Katholieke Kerk» (*Redemptoris custos*, nr. 28).*Patris corde* past dus in een specifieke leerlijn: de encycliek *Quamquam pluries* van Leo XIII (1889), die het patroonaat baseerde op het feit dat Jozef de echtgenoot van Maria en de voogdenvader van Jezus was, en de apostolische exortatie *Redemptoris custos*.

In de brief van paus Franciscus (1989), gepubliceerd ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van die encycliek, stelt de paus niet de bedoeling in om dit doctrinaal corpus te vervangen, maar om het opnieuw te lezen vanuit een existentiële hoek, in het licht van de pandemie-ervaring, toen veel gewone mensen het leven van anderen ondersteunden buiten de schijnwerpers.

De zeven gezichten van de vader

De brief is opgebouwd in zeven hoofdstukken, elk een aspect van het vaderschap van Jozef. Het zijn geen parallelle devies, maar verschillende kanten van één missie: Jezus dienen door de echte vaderlijke taak uit te oefenen.

Geliefde vader

«De grootheid van Sint Jozef bestaat erin dat hij de echtgenoot van Maria en de vader van Jezus was» (n. 1). Jozef had «de moed om de wettelijke vaderschap van Jezus op zich te nemen» (inleiding), wat zich uitte in het geven van een naam: Jozef gaf het Kind de naam Jezus, «want Hij zal het volk uit zijn zonden redden» (Mt 1, 21, geciteerd in de inleiding). Een naam geven, in het joodse Tempel-jodendom een juridische handeling van een echte vader, geen symbolische formaliteit.

Vaderlijke zachtheid

«Jezus zag de zachtheid van God in Jozef: “Zoals een vader zich over zijn kinderen ontfermt, zo ontfermt de Heer zich over hen die Hem vrezen” (Ps 103, 13)» (n. 2). Het kleine Kind leerde het goddelijke vadersgezicht in de gelaatstrekken van een timmerman. Franciscus trekt hieruit een spirituele les: «in het midden van het levenseinde, hebben we geen angst om God het roer van onze boot over te laten» (n. 2).

Vader in gehoorzaamheid

«In alle omstandigheden van zijn leven, wist Jozef zijn “ja” te zeggen, net als Maria bij de Verkondiging en Jezus in het Getsemani» (n. 3). De gehoorzaamheid van Jozef is altijd actief: in de vier dromen van Matteüs ontwaakt hij en handelt. Johannes Paulus II had het al eerder genoemd als «zuivere “gehoorzaamheid van geloof» (Redemptoris custos, n. 4).

Vader in opvang

«Jozef neemt Maria op zonder voorafgaande voorwaarden. Hij vertrouwt op de woorden van de engel» (n. 4). Hieruit ontstaat een van de meest geciteerde zinnen van de brief: «Het spirituele pad dat Jozef ons laat zien, is niet een pad dat uitleg geeft, maar een pad dat de mysterie opneemt» (n. 4). Jozef ontvangt het mysterie niet met antwoorden, maar met het mysterie zelf.

Vader met creatieve moed

Tijdens de vlucht naar Egypte «was Jozef de man door wie God de eerste hoofdstukken van de verlossingsgeschiedenis inrichtte» (n. 5). Daarom stelt Franciscus hem voor als «een bijzondere beschermheilige voor iedereen die vanwege oorlogen, haat, vervolging en armoede zijn land moet verlaten» (n. 5). Dit is de meest zichtbare pastoraal-actualisering van het document.

Werkende vader

«Sint Jozef was een timmerman die eerlijk werkte om zijn gezin te onderhouden. Met hem leerde Jezus de waarde, waardigheid en vreugde van het leven van zijn eigen arbeid» (n. 6). Dit thema verlengt de traditie van Sint Jozef als arbeider en krijgt een dringende actualiteit in een tijd van werkloosheid die de brief rechtstreekse aanpakt.

Vader in de schaduw

Dit is het meest originele portret.

«Men wordt geen vader geboren, men wordt ertoe: en men wordt vader niet door enkel een kind ter wereld te brengen, maar door zich verantwoordelijk voor het kind op te nemen» (n. 7). Jozef is de hemelse schaduw van de Vader boven Jezus: «Hij stelde zichzelf nooit in het centrum; hij wist zich te ontcentreren, en Maria en Jezus in het midden van zijn leven te plaatsen» (n. 7). Echte vaderschap is de zuiverheid van wie het kind niet bezit.

Het Jozefjaar en de afgifte van indulgenties

Om de brief in het kerkelijke leven te vertalen, riep Franciscus een Jozefjaar uit, van 8 december 2020 tot 8 december 2021. Op dezelfde dag van de publicatie gaf het Apostolisch Penitentiair Hof een decreet uit waarin speciale indulgenties voor het hele jaar werden toegekend. Onder de gebruikelijke voorwaarden (sacramentele bekentenis, eucharistische communie en gebed voor de intenties van de Paus), werd een volwaardige indulgentie verleend, onder andere, aan wie de Onze Vader-gebed ten minste dertig minuten lang mediteert, het rosarium in familie of tussen verloofden bidt, zijn dagelijkse werk aan de bescherming van Sint-Jozef toewijdt, een daad van barmhartigheid verricht, lichamelijk of geestelijk, of een goedgekeurd gebed in eer van de heilige reciteert.Het beoogde doel van het jaar was niet het verzamelen van praktijken, maar het verkrijgen van wat in de brief aan het einde wordt gevraagd: «Ons enige rest is om bij Sint-Jozef om de genade van de genades te smeken: onze bekering» (conclusie).

De zeven nieuwe invocaties van het rozengebed

Als gevolg van het Jozefjaar, actualiseerde de Congregatie voor het Heilig Verering en de Discipliner van de Sacramenten, per brief van 1 mei 2021, het Jozefrozengebed dat in 1909 werd goedgekeurd, door er zeven nieuwe invocaties aan toe te voegen, afkomstig uit het recente Magisterium: *Custos Redemptoris* (bewaker van de Verlosser), *Serve Christi* (diener van Christus), *Minister salutis* (minister van de redding), *Fulcimen in difficultatibus* (steun in moeilijkheden) en *Patrone exsulum, afflictorum, pauperum* (patroon van de verbannen, de verdrietigen en de armen). Onder deze invocaties valt het steun in moeilijkheden terug op het voorwoord van *Patris corde*, en het patroon van de verbannen, de verdrietigen en de armen op nr. 5.

Wat *Patris corde* toevoegt aan de Jozefologie

Vanuit het perspectief van de systematische Jozefologie, introduceert de brief geen nieuwe dogmatische stellingen: de echte en niet alleen uiterlijk-paternale vaderlijkheid van Jozef, de juridische grondslag van deze vaderlijkheid in de sponselijke band met Maria en de directe dienst aan de Persoon en de missie van Jezus waren al in *Redemptoris custos* (nn. 7-8 en 21) bevestigd. De bijdrage van Franciscus ligt op een andere vlak.Eerst en vooral een bijbelse-tipologische nadruk: «Sint-Jozef vormt de scharnier die het Oude en het Nieuwe Testament verbindt» (n. 1), terugkerend naar de typologie van patriarch Jozef uit Egypte, aanwezig in de traditie en in het eigen decreet van 1870 dat de twee Jozefen vergelijkt. Ten tweede een existentiële nadruk: Jozef is de onopvallende heilige aan de deur, «de man die onopgemerkt voorbijgaat, de man van stille en verborgen dagelijkse aanwezigheid» (voorwoord), voorgesteld als bemiddelaar en gids voor iedereen in elke levensfase. Ten derde een sociale nadruk: migranten, werklozen en gewonde ouders vinden in de brief een concreet weerspiegeling van hun situatie. De Jozefologie verwerft zo, zonder de intellectuele rigoureusheid te verliezen, een pastoraal grammatica voor de 21e eeuw.Diegenen die dieper willen ingaan op de inhoud, kunnen het volledige tekstfragment vinden op: https://www.vatican.va/content/francesco/pt/apost_letters/documents/papa-francesco-lettera-ap_20201208_patris-corde.htmlMet hart van een vader op de website van het Vaticaan en vergelijk het met de exhortatie Redemptoris custos: samen vormen ze vandaag de dag de kern van het josefijnse leergezag.

Veelgestelde vragen