Josefologie: het theologische onderzoek naar Sint Jozef

Josefologie is het deel van de katholieke theologie dat op een systematische manier bestudeert wie, wat en hoe Sint Jozef, de echtgenoot van Maria en wettelijke vader van Jezus, werd gezien. Net zoals mariologie de theologie rond Maria is, is josefologie de theologie rond Sint Jozef: het onderzoekt zijn verkiezing, zijn huwelijk met de Moeder Gods, zijn vaderschap over het ingesloten Woord, zijn heiligheid en zijn bemiddeling voor de universele Kerk. Het is geen afzonderlijke devotie, maar een theologische discipline met eigen bronnen – de Bijbel, de Vaders van de Kerk, de liturgie en het pauselijk magisterium – en heeft een specifieke plaats in het gebouw van het geloof, tussen christologie en mariologie.

Wat is josefologie?

De basis van de josefologie ligt in de Bijbel, met een methodisch principe: de Bijbel spreekt weinig over Jozef, maar wat er staat, is beslissend. Matteüs 1-2 en Lucas 1-2, de woorden uit Nazareth over de ‘zoon van de timmerman’ (Matteüs 13,55) en het incident in de Tempel (Lucas 2,41-52) vormen een voldoende onthuld corpus voor een compleet theologisch profiel. Op deze bijbelse grondvesten zijn de patristische, liturgische, magisteriale en spirituele aspecten van de discipline gebouwd: zonder josefologie gebaseerd op de Bijbel, zou alles in de lucht hangen.

Het dogmatische steunpunt is zijn unieke plaats in het mysterie van de incarnatie. Paus Johannes Paulus II formuleerde dit nauwkeurig in zijn apostolische exhortatie Redemptoris custos:

Het was precies in dit mysterie dat Jozef van Nazareth ‘deelnam’ als geen enkele andere menselijke persoon, met uitzondering van Maria, de Moeder van het ingesloten Woord. Hij nam deel aan dit mysterie tegelijkertijd met Maria, betrokken bij dezelfde gebeurtenis van redding en vertrouwelijk geladen met hetzelfde liefdevolle hart. (Redemptoris custos, nr. 1)

Paus Franciscus bevestigde het belang van deze feiten in zijn apostolische brief Patris corde: ‘Na Maria, de Moeder Gods, is geen enkel heilige in het pauselijk magisterium zo veel aanwezig als Jozef, haar echtgenoot’ (Patris corde, voorwoord). Josefologie is de wetenschappelijke organisatie van deze feiten. Jozef is niet zomaar een figuur in het presepie; hij is, samen met Maria, de bewaker van het mysterie van God die mens werd.

Een korte geschiedenis van de discipline

De wortels liggen in de patristiek. Redemptoris custos herinnert eraan dat vooral in de aankondiging aan Jozef (Matteüs 1,20-21) het ‘kernpunt’ van de bijbelse waarheid over Sint Jozef wordt onthuld, een punt waarop de Vaders van de Kerk met name op wijzen (RC 2). Dezelfde exhortatie herinnert eraan dat Sainte Teresa van Jezus, de grote hervormster van het contemplatieve Carmel, een voorvechter werd van de vernieuwing van de aanbidding van Sint Jozef in het Westen (RC 25).

De moderne theologie heeft, in een reeks daterbare stappen, het doctrinale lichaam van de discipline opgebouwd. Op 8 december 1870 verklaarde Paus Pius IX met het decreet Quemadmodum Deus van het Heilige Rituelenkantoor Jozef tot patroon van de Katholieke Kerk en verhief hij zijn feest van 19 maart naar een dubbele eerste-klasse ritus. Johannes Paulus II vat dit samen: “In moeilijke tijden voor de Kerk, wilde Pius IX de Kerk toevertrouwen aan de bijzondere bescherming van de Heilige Patriarch Jozef” (RC 28). In 1889 wijdde Leo XIII hem de encycliek Quamquam pluries, die de hele josefijnse waardigheid grondt op twee bronnen, het huwelijk met Maria en de ouderschap over Jezus: “Van deze bronnen is zijn waardigheid, zijn heiligheid en zijn glorie voortgekomen” (QP 3, officiële Spaanse versie). In 1909 goedkeurde de Apostolische Stoel de Jozeflader. In 1989, honderd jaar na Quamquam pluries, publiceerde Johannes Paulus II de encycliek Redemptoris custos, de meest complete doctrinale samenvatting over de heilige. Op 8 december 2020, 150 jaar na het patroonbeeld, publiceerde Franciscus de encycliek Patris corde en riep hij een jubeljaar uit ter ere van Sint Jozef.

Er bestaat dus geen josefologie buiten het magisterium: de documenten van Pius IX tot Franciscus vormen het referentiekader van de discipline en schetsen haar onderzoeksopdracht. Deze sectie verwijst voortdurend naar deze teksten.

De grote thema’s van de josefologie

Het ouderschap van Jozef

Dit is het centrale thema. Jozef heeft Jezus niet verwekt, maar zijn ouderschap is geen fictie. Redemptoris custos stelt het duidelijk:

“In haar (de encycliek) verklaart hij dat Jozef de vader is: maar zijn ouderschap is niet alleen ‘aanzichtig’ of ‘substitutief’; het is volledig authentiek, van menselijke vaderschap, en van de vadersmissie binnen de familie.” (Redemptoris custos, nr. 21)

De catechisme neemt dit op door Jozef “wettelijk vader” van Jezus te noemen en te onderwijzen dat de gehoorzaamheid van de Zoon aan Maria en Jozef “het volmaakte vervullen was van het vierde gebod” (CIC 532). Het geven van de naam Jezus (Mt 1,21.25) is een effectieve uitoefening van deze ouderschap, die de hele verborgen leven van de Verlosser aan de zorg van Jozef verbindt.

Het huwelijk met Maria

Het ouderschap heeft geen luchtige oorsprong: “Zoals uit de evangeliën blijkt, berustte het rechtmatige ouderschap van Jozef op het fundament van zijn huwelijk met Maria. God koos Jozef om Maria te beschermen als een vader zijn kind beschermt” (RC 7). De Joodse verloofding gaf Maria al de volledige status van echtgenote, dus is Jozef zowel ware echtgenoot als ware wettelijke vader vanaf voor de samenwoning. Het figuur van Jozef is onverklaarbaar buiten deze relatie.

Het patroon over de Kerk

Leo XIII betoogde dat het huis van Nazareth, dat Jozef met gezag van vader leidde, in zich de opkomende Kerk bevatte en daarom past het dat hij nu vanuit zijn hemelse bescherming de Kerk van Christus beschermt (QP 3). Dit is de theologische reden voor de titel die Pius IX in 1870 proclameerde en die Franciscus in 2020 vierde.

De aanbidding van Jozef

De liturgie en devotie weerspiegelen de leer: de feestdag op 19 maart, de herinnering aan de arbeider van Nazareth, de lofprijzing goedgekeurd in 1909 en uitgebreid in 2021, de aanroeping van Jozef als patroon van een goede dood (CIC 1014) en de praktijken van wijding. Hier vindt josefologie haar meest populaire terrein, dat zij moet zuiveren en onderbouwen.

Leesgids: de vijftien artikelen van de serie

De josefologische serie van Locus Mariologicus ontleedt elk van deze thema’s in eigen artikelen. Hier volgt een gecommenteerde overzicht:

• Wie was Sint Jozef: het bijbelse en historische profiel van de timmerman van Nazareth, de uitgangspunt voor elke studie.
• De verlovingen van Maria en Jozef: de Joodse espensais en het ware huwelijk dat de hele waardigheid van Jozef fundeert.
• De vaderschap van Sint Jozef: waarom Jozef de echte vader van Jezus is zonder biologisch vader te zijn.
• De dromen van Sint Jozef: de nachtelijke openbaringen uit Matteüs 1-2 en de theologie van gehoorzaamheid van geloof.
• De stilte van Sint Jozef: het feit dat geen enkel woord van hem in de evangeliën is vastgelegd, en die stilte heeft ‘een bijzondere retoriek’ (RC 17).
• Sint Jozef arbeider: de menselijke arbeid benadert het mysterie van de verlossing vanuit de werkplaats van Nazareth (RC 22).
• Sint Jozef slaapt: de devotieafbeelding van de heilige die God hoort in zijn slaap en haar bijbelgrondslag.
• Redemptoris custos: leesgids voor de exortatie van Johannes Paulus II (1989), het manifest van moderne josefologie.
• Patris corde: de zeven facetten van het vaderhart volgens Franciscus (2020).
• Sint Jozef patroon van de Kerk: van het decreet Quemadmodum Deus (1870) tot op de dag van vandaag.
• Het overgangsproces van Sint Jozef: de dood van Jozef tussen Jezus en Maria en zijn patroonschap van een goede dood.
• Wijding aan Sint Jozef: geschiedenis, grondslag en praktijk van de afgeleide toewijding aan de heilige patriarch.
• De lofprijzing van Sint Jozef: de in 1909 goedgekeurde en in 2021 uitgebreide zeven gebeden, uitgelegd.
• De typologie van Sint Jozef: de patriarch Jozef uit Egypte (Gen 41,55) toegepast op de echtgenoot van Maria.
• Gebeden aan Sint Jozef: de belangrijkste gebeden uit de traditie, met tekst en commentaar.

Voor een overzicht in encyclopedisch formaat, raadpleeg het artikel over Sint Jozef.

Josefologie en Mariologie

In een instituut voor mariologie is de vraag onvermijdelijk: waarom zou je José bestuderen? Omdat men Maria niet bereikt zonder door haar echtgenoot te gaan, en José niet zonder zijn vrouw. «Van dit goddelijke mysterie is Joseph, samen met Maria, de eerste bewaker» (RC 5), en zijn antwoord aan de engel, «de zuivere ‘gehoorzaamheid van het geloof’» (RC 4), weerspiegelt de bereidheid van Maria bij de aankondiging. De ouderschap van José impliceert de goddelijke moederschap van de Theotokos, zijn kuis huwelijk bewaart de eeuwige maagdelijkheid van Maria, en beide vormen samen met Jezus de Heilige Familie, het oorspronkelijke cel van de Kerk. De twee disciplines zijn zussen: mariologie is ouder en uitgebreider, josefologie jonger, maar de methode is dezelfde, een concrete persoon lezen binnen het enig mysterie van Christus.

Laat dit pilar dienen als toegangspoort. Paus Johannes Paulus II wensde dat Sint Jozef “voor iedereen een uitzonderlijke meester zou zijn in de dienst van de verlossingsmissie van Christus” (RC 32). Het rigoureus bestuderen van Jozef is een manier om aan hem te gehoorzamen.

Veelgestelde vragen