Klemens van Alexandrië: wie was hij, zijn werken, denken en Maria

Door Prof. Dr. Daniel C. Afonso · Bijgewerkt op 6 november 2026

Clement van Alexandrië (c. 150-c. 215) was een christelijke theoloog, waarschijnlijk geboren in Athene, die na Pantenus de catechetische school van Alexandrië leidde en de leermeester was van Origenes. Hij schreef het Protrepticus, de Pedagogus, de Stromata en de Quis divus salvetur. Hij was een pionier in het dialoog tussen geloof en rede, en beschreef de volwassen christen als de «echte gnosticus».

Titus Flavius Clemens, beter bekend als Clement van Alexandrië, om hem te onderscheiden van Sint Clemens van Rome, is een van de meest originele figuren van de vroege kerk. Na een lange filosofische zoektocht bekeerde hij zich tot het christendom, doceerde in Alexandrië, het culturele centrum van het Rijk, en legde de eerste uitgebreide poging neer om te laten zien dat het christelijke geloof de beste wijsheid van Griekenland omarmt en verheft. Paus Benedictus XVI wijde hem in een catechese van 18 april 2007 toe en noemde hem «een grote theoloog die waarschijnlijk in Athene in de tweede helft van de 2e eeuw geboren is». Op deze pagina vind je informatie over wie hij was, wat hij schreef, de kern van zijn denken, zijn relatie met Origenes, waarom hij niet als heilige in het Romeinse Martyroloog staat en wat hij over de Maagd Maria onderwees.

Wie was Clement van Alexandrië?

De geboortedatum van Clement is onbekend. De meeste geleerden plaatsen deze rond 150. Eusebius van Caesarea noemt hem bij volle naam Titus Flavius Clemens (Ecclesiastische Geschiedenis VI, 13) en de Catholic Encyclopedia merkt op dat Athene het startpunt was van zijn reizen en waarschijnlijk zijn geboorteplaats. Hij werd geboren in een heidens gezin, reisde door Griekenland, Zuid-Italië, Syrië en Palestina, en volgde achtereenvolgens verschillende christelijke meesters op, totdat hij in Alexandrië, Egypte, bij Pantenus, zijn rustplaats vond.

In Alexandrië werd hij leerling van Pantenus en later zijn opvolger als leider van de catechetische school. Paus Benedictus XVI vat samen: «Veel bronnen bevestigen dat hij tot de presbyterij werd gewijd. Tijdens de vervolging van 202-203 verliet hij Alexandrië om onderdak te zoeken in Caesarea in Cappadocië, waar hij rond 215 overleed» (Algemene audentie, 18/04/2007). In Cappadocië was hij aan de zijde van zijn voormalige leerling en vriend Alexander, toen bisschop en later bisschop van Jeruzalem, en hielp hij de gemeenschap tijdens zijn gevangenschap vanwege zijn geloof.

Tijdlijn van Clement van Alexandrië

• c. 150: Geboorte, waarschijnlijk in Athene, in een heidens gezin.
• Onbekende datum: Bekering en reizen door Griekenland, Italië, Syrië en Palestina op zoek naar christelijke meesters.
• Eind 2e eeuw: In Alexandrië, leerling van Pantenus en later zijn opvolger als leider van de catechetische school.
• ca. 190-202De belangrijkste periode van onderwijs en schrijven.
• 202-203De vervolging onder Septimius Severus bereikt Egypte en Clemens vertrekt uit Alexandrië.
• 211-212Brief van bisschop Alexander, waarin hij zijn activiteit in Caesarea van Cappadocië beschrijft.
• Omringd door ongeveer 215Dood, waarschijnlijk in Cappadocië.

De catechetische school van Alexandrië

Alexandria was aan het einde van de 2e eeuw de grootste culturele centrum van het oostelijke Middellandse Zeegebied, met zijn beroemde bibliotheek, de platonische en stoïcijnse filosofische traditie en een Joodse gemeenschap van grote intellectuele gewicht, nagespreid van Filon. Paus Benedictus XVI noemt het “de ‘Lumen gentium’ van het Oosten.”Stedelijk symbool“in het kruispunt van de culturen van de Hellenistische tijd. In deze omgeving onderhield de plaatselijke kerk een school voor christelijke instructie, de zogenaamde catechetische school of” Leergezagdie katecheten voorbereidde en de meest geïnformeerde gelovigen opvoedde.

Eusebius vertelt dat Clemens, na Pantenus, het catechistisch onderwijs in Alexandrië leidde, zodat Origenes, nog een jongen, een van zijn leerlingen was.Kerkgeschiedenis VI,6). Met Clemens en daarna met Origenes werd de school het broedplaats van wat men de «Alexandrijnse school“De theologie, gemarkeerd door de spirituele lezing van de Schrift en het dialoog met de filosofie.”

Werken van Clemens van Alexandrië

Eusebius vermeldt de werken die hij kende in de vierde eeuw.Kerkgeschiedenis VI,13). Wat ons is overgebleven, vormen drie een ware trilogie. Volgens paus Benedictus XVI, zelfs als dat niet de oorspronkelijke bedoeling van de auteur was, begeleiden deze geschriften de spirituele ontwikkeling van de christen stap voor stap: Christus is eerst de « (vertaling van “Christus is eerst de ‘”) Annoncie’, dan de ‘Assuncie’ en ten slotte de ‘Onbevlekte Ontvangenis’.Aanmoediger“die de geloof roept”Onderwijzer“Over de doop en ten slotte het”Meester“die de diepste leerstellingen voorstellen”

Toespraak aan de Grieken

O (in de context van een gebed of aanroeping) Voorlopig inleiding Een toespraak van aanmoediging gericht tot heidenen. Clemens bekritiseert de mythen en de idoolkulten en nodigt de Grieken uit om van hun vergissing af te wijken en te volgen in het Woord, de Lógos, die het ware nieuwe lied is. Het is het werk van degene die begint te zoeken naar het pad van de geloof.

Pedagoge

In drie boeken, het Pedagoge Christus presenteert Zichzelf als de leraar van degenen die door de doop al kinderen van God zijn geworden. De boeken II en III gaan in op de zeer concrete aspecten van het christelijke leven: voeding, kleding, het gebruik van rijkdom, bescheidenheid, gezinsleven. Boek I bevat de beroemde passage over de maagdelijke en moederlijke Kerk, en het werk eindigt met een gebed en een hymne aan Christus Logos, die Benedictus XVI citeerde bij het afsluiten van zijn catechesen.

Stromata (Verzamelingen)

Onze Stromataacht boeken waarvan de titel “betekent”Tappijten», zijn een opzettelijk niet-systematische samenstelling, voortkomend uit de mondelinge leer van Clemens. Eusebius bewaart de volledige titel: Stromata over de gnostische notities volgens de ware filosofieHier behandelt Clemens de relatie tussen filosofie en geloof, de chronologische volgorde die de ouderdom van Mozes in vergelijking met de Grieken laat zien, het martelaren, het huwelijk en vooral in boek VII, het portret van de «waarachtige gnose». Ook voor ons Stromata Is dit het belangrijkste getuigenis over Maria van Clemens (VII,16)?

Wie zal gered worden, de rijke?

Homilie over het verhaal van de rijke jongeling (Mc 10,17-31). Clemens laat zien dat rijkdom op zich de deur naar het Koninkrijk niet sluit: wat Christus vraagt, is bevrijding van binnenuit van de passies die verbonden zijn aan bezittingen en het gebruik ervan ten gunste van de armen. Het verhaal eindigt met de vertelling over de apostel Johannes en de jonge man die leider van bandieten werd, die Clemens als een door de traditie overgeleverde geschiedenis presenteert.

Andere werken en fragmenten

Eusebius vermeldt nog acht boeken van Hypothetische gevallen (Schetsen voor een commentaar op de Schrift), een traktaat over Pasen, toespraken over vasten en laster, een exhorterende brief aan de net gedoopten over geduld, en Kerkelijk kanonGedediceerd aan bisschop Alexander. Er zijn slechts fragmenten van deze werken over, die aangevuld worden door andere bronnen. Uittreksels van Theodotus “e als” Profetische eposenNotities voor werk, verzonden met bijlagen Stromata“Mariologie, angelologie, demonologie en josephologie”

Het denken van Clemens van Alexandrië

Geloof en rede: filosofie als voorbereiding op Christus

Clement was, volgens de woorden van Benedictus XVI,Een van de pioniers van het dialoog tussen geloof en rede in de christelijke traditie». Voor hem, net zoals de Wet de Joden voorbereidde op Christus, zo bereidde de Griekse filosofie de Grieken voor op Christus. De paus herinnert eraan dat Clemens zelfs zei dat God de filosofie aan de Grieken had gegeven «Als zijn eigen testament» (Stromaten “en volgens Johannes Paulus II interpreteerde de Alexandrijnse school de filosofie als…”Een propeditieke instructie voor het christelijke geloof» (Geloof en rede(38) Clemens ontkent niet het geloof in de filosofie: de filosofie dient, maar het is het ingesloten Woord dat verlicht en oordeelt.

Christus, het Woord dat leert

In het centrum van alles staat het Woord, het eeuwige Verwoordelijking van God, waarover Johannes in zijn voorwoord spreekt:Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν», «Door het Woord werd vlees en woonde onder ons.» (Jo 1,14). Voor Clemens komt de waarheid die in de menselijke wijsheid aanwezig is, van hetzelfde Woord dat nu mens is geworden. Hij is tegelijk degene die aansporen, onderwijst en leert, en daarom is de drieledigheid van Clemens geheel en al christologisch.

De “echte gnosticus”

Clement schreef in een tijd dat gnostische sekten (Valentinus, Basilides) beloofden een geheim kennis die gereserveerd was voor weinigen en de eenvoudige geloof minachtten. Hij reageerde door de woorden «in de Kerk, waar de geloofsbelijdenis van de apostelen staat» te verdedigen.kennis“voor de Kerk: ware kennis staat niet in tegenstelling tot geloof, maar is zijn volledige ontwikkeling. Benedictus XVI legt uit dat, volgens Clemens, ‘…”Een authentieke “kennis” is een ontwikkeling van het geloof, opgewekt door Jezus Christus in de ziel die met Hem verenigd is.“En wat is het?”Twee deugden vormen het ornament van de ziel van de “echte gnosticus”. De eerste is de vrijheid van passies (apatheia).». De tweede is liefde, die de intieme eenheid met God garandeert.

De gnostiek van Clemens is geen lid van een sekte, maar een christelijke ziel die in zijn spirituele leven is gevorderd: hij kent omdat hij liefheeft, en hij liefheeft omdat hij kent. Het kennis nemen van God vereist een moreel leven, zo vat de paus samen: goede daden moeten het intellectuele begrip begeleiden.Zoals de schaduw het lichaam volgtVoor wie het andere gezicht van het oude gnosticisme wil kennen, zie De wijsheid van geloof en de manier waarop de gnostici Maria behandelden“Mariologie, angelologie, demonologie en josephologie”

Een meta: naar het beeld van God worden

Clemens neemt het idee op dat het einde van de mensheid de gelijkenis met God is. Als naar het goddelijke beeld geschapen, wordt de mens opgeroepen om, door geloof, deugd en contemplatie, tot eenheid met Hem te groeien. Op dit pad heeft hoop ook haar plaats. Clemens definieert het in een korte formule: «ἐλπὶς δὲ προσδοκία ἀγαθῶν», «de hoop is de verwachting van goeds» (Stromata II,9), en toont dat het berust op de geloof (Stromata II,6). We behandelen dit onderwerp in detail in het studie Clemente van Alexandrië: de hoop in de vorming van de ware gnose.

Clemente van Alexandrië en Origene

De relatie met Origene (c. 185-c. 254) is een van de bekendste aspecten van het leven van Clemente. Eusebius stelt expliciet dat Origene, als jongen, leerling was bij Clemente in de school van Alexandrië (Kerkgeschiedenis VI,6). Toen Clemente de stad verliet tijdens de vervolging van 202-203, nam de jonge Origene de catechese over. Moderne kritiek bespreekt de precieze omvang van deze meester-leerlingrelatie, maar de continuïteit van de methode is duidelijk: spirituele interpretatie van de Schrift, dialoog met de filosofie, centraalheid van het Woord.

De Catholic Encyclopedia merkt op dat Clemente in de geschiedenis werd overtroffen door de grootheid van Origene, die hem in Alexandrië opvolgde. Over hoe Origene nadenkte over Maria, zie Origene en de mariologie: Maria in de Alexandrijnse exegese.

Waarom wordt Clement van Alexandrië niet als heilige beschouwd?

Tot in de 17e eeuw werd Clement vereerd als heilige in het Westen: zijn naam stond in de martelarenlijsten, met een feestdag op 4 december. Toen het Romeinse Martyrologium onder paus Clemens VIII werd herzien, werd zijn naam uit de kalender geschrapt op advies van kardinaal Baronio. In 1748 bevestigde paus Benedictus XIV deze beslissing in de publicatie van de nieuwe editie van het Martyrologium, vergezeld van een bul gericht aan koning Johan V van Portugal. Sindsdien wordt Clement in de katholieke traditie in het Latijn gewoon Clement van Alexandrië genoemd, zonder de titel van heilige, zoals paus Benedictus XVI deed in zijn catechesis van 2007. Dit is geen veroordeling: de Kerk blijft zijn geschriften lezen als waardevol getuigenis van het geloof uit de 2e eeuw, en de Koptische Kerk eert hem als heilige.

Clement van Alexandrië en de Maagd Maria

Clement schreef geen traktaat over Maria, maar liet twee teksten achter die van belang zijn voor de geschiedenis van de mariologie in de kerkvaders. Beide moeten met nauwkeurigheid worden gelezen, zonder hen meer toe te schrijven dan ze zeggen.

De maagdelijkheid van Maria bij de bevalling (Stromata VII,16)

In hoofdstuk 16 van boek VII van de Stromata, over de Schrift als criterium van de waarheid, schrijft Clement:ἀλλ᾽, ὡς ἔοικεν, τοῖς πολλοῖς καὶ μέχρι νῦν δοκεῖ ἡ Μαριὰμ λεχὼ εἶναι διὰ τὴν τοῦ παιδίου γέννησιν, οὐκ οὖσα λεχώ (καὶ γὰρ μετὰ τὸ τεκεῖν αὐτὴν μαιωθεῖσάν φασί τινες παρθένον εὑρεθῆναι)», dat wil zeggen in letterlijke vertaling: «maar het lijkt vele tot op de dag van vandaag dat Maria zwanger is door de geboorte van de Zoon, niet zwanger (want sommigen zeggen dat, na het bevallen, onder onderzoek van de verloskundige, zij als maagd werd bevonden)» (Stromata VII,16, ed. Stählin, GCS 17, p. 66). Vervolgens past hij het beeld toe op de Schrift van de Heer, die waarheid voortbrengt en maagdelijk blijft, en citeert een uitspraak die aan de Schrift wordt toegeschreven: «τέτοκεν καὶ οὐ τέτοκεν», «de geboorte gaf zij, en toch niet».

Het verslag van de bevallingscontrole verwijst naar het apocrief genaamd Protoevangelie van Jakobus, zoals aangegeven door de kritische redacteur Otto Stählin, en de zin «τέτοκεν καὶ οὐ τέτοκεν» Dit staat niet in een enig canoniek boek. De waarde van de tekst ligt dus niet in deze details, maar in het getuigenis dat rond het jaar 200 in Alexandrië de geloof in de maagdelijkheid van Maria ook het bevallingsverhaal omvatte. Het is een van de vroegste getuigenissen van wat de Kerk als maagdelijkheid voor, tijdens en na de bevalling verklaart. Zie de eeuwige maagdelijkheid van Maria.

Correctie ten opzichte van de vorige versie van deze pagina: Dit getuigenis staat in de Stromata (VII,16), en niet in de Pedagogo, zoals eerder vermeld.

De maagdelijke Kerk en moeder (Pedagogo I,6)

In het eerste boek van de Pedagogo, hoofdstuk 6, uit Clemente zijn verbazing en bewondering voor het mysterie en overweegt hij de eenheid van God en de Kerk: «εἷς μὲν ὁ τῶν ὅλων πατήρ, εἷς δὲ καὶ ὁ τῶν ὅλων λόγος, καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πανταχοῦ, μία δὲ μόνη γίνεται μήτηρ παρθένος“, «want alleen de Vader is de Schepper van alle dingen, en het Woord is ook één met de Schepper van alle dingen, en de Heilige Geest is overal één en hetzelfde, en één en uniek wordt de maagdelijke Moeder». En hij voegt toe:ἐκκλησίαν ἐμοὶ φίλον αὐτὴν καλεῖν», «Ik vind het leuk dat de kerk haar noemt:» (Pedagoge Zij is tegelijkertijd maagd en moeder, zuiver als maagd, liefhebbend als moeder, en voedt haar kinderen met de heilige melk, die het Woord is.

De tekst spreekt rechtstreeks de Kerk aan, niet Maria. Maar de uitdrukking «Onze-Lieve-Vrouw», toegepast op de Kerk aan het einde van de 2e eeuw, toont aan dat de maagdelijke moederschap van Maria al lang een sleutel vormde om het mysterie van de Kerk te begrijpen. Het Tweede Vaticaans Concilie bevestigt deze traditie: de Kerk is «En wordt ook rechtmatig de Moeder en Maagd genoemd“En Maria ging voorop”Als uitmuntend en uniek voorbeeld van maagd en moeder» (Het Licht der VolkenOver die band, zie (63). Maria, Moeder van de Kerk“De Aankondiging van de Heer”

De incarnate Logos en Moeder van het Woord

Al de theologie van Clemens draait om het Woord datHij werd mens.» (Jo 1,14). Clemens ontwikkelt geen expliciete reflectie over de goddelijke moederschap, die pas in 431 te Efeze werd gedefinieerd (zie Lumen gentium, 1964). Moeder Gods). Maar zijn nadruk op de echte incarnatie van het Woord vormt de basis waarop de latere mariologie is gebouwd. Om Clemens onder de andere Vaders te plaatsen, zie: Mariologie van de kerkvaders: de kerkvaders en Maria “De Aankondiging van de Heer” De typologie van Eva en MariaOntwikkeld door Sint Justinus en Sint Ireneus voor hem.

Het erfgoed van Clemens van Alexandrië

Clementus heeft de Kerk drie erfstukken nagelaten. Het eerste is een methode: de waarheid aanvaarden waar zij ook schuilt, wetende dat alle waarheid van het Woord komt. Het tweede is een ideaal van het christelijke leven waarin kennis en liefde samengaan, en waarin de perfectie toegankelijk is voor elke gedoopte die zich laat opvoeden door Christus. Het derde is een schatkist met getuigenissen van de geloof van de tweede eeuw, waaronder het geloof in de maagdelijkheid van Maria bij de bevalling en het beeld van de Kerk als maagdelijke moeder.

Bento XVI sloot zijn catechese af door Clemens als voorbeeld voor christenen, catechisten en theologen van vandaag te presenteren, die geroepen zijn tot de «vervulling van de plicht van de evangelisatie in de wereld van vandaag».De reden uitleggen“van de eigen geloof in Jezus Christus. Wie Maria’s plaats in deze traditie verder wil verkennen, vindt meer op het portaal van” Mariologie en na de sectie Maria-theologie De Mariologische Locatie

Veelgestelde vragen