Hipolitus van Rome – apostolische traditie (ca. 215): het eerste liturgische document over doopexorcisme (Sources chrétiennes 11 bis)

De *Apostolische Traditie* van Hippolytus van Rome (ongeveer 215 n.Chr.) is het oudste liturgische rooms-katholieke document dat systematisch de exorcismen in de doopritus beschrijft. Tekst uit de kritische editie *Sources Chrétiennes 11 bis* (1968), met Franse tekst en Griekse/Koptische/Latijnse referenties. Het is de fundamentele bron om de oorsprong van het exorcisme in de christelijke liturgie te begrijpen.

Historische context

Hippolytus van Rome was een Romeinse presbyter, tijdgenoot van de pausen Victor I, Zephyrinus en Callixtus I. De *Apostolische Traditie*, in het Grieks geschreven, is verloren in het origineel, maar bewaard in vertalingen in het Koptisch, Ethiopisch, Arabisch, Latijn en Syrisch. Het is kritisch herstellen door Dom Connolly (1916) en Botte (1963). Het is het oudste getuigenis van de pre-doopale exorcismen.

Tekst – hoofdstukken 20-21: katechese en pre-doopale exorcismen

Frans (SC 11 bis): «Si quelqu’un est possédé du démon, qu’on ne lui laisse pas entendre la parole de l’enseignement jusqu’à ce qu’il soit purifié.»

Portugees: «Se alguém é possesso do demónio, que não se lhe deixe ouvir a palavra do ensino até que seja purificado.»

Tekst – hoofdstuk 20, §3: onderzoek van de katechumenen

Portugees: «Quando se aproximarem das águas do baptismo, os catecúmenos sejam examinados. E o bispo lhes imponha as mãos com exorcismo. Toda manhã, durante a Quaresma, lhes seja administrado um exorcismo. Os que estão prontos para o baptismo recebem do bispo o exorcismo solene final na véspera, a Sábado Santo.»

De gedetailleerde ritus van het doopale exorcisme

De *Apostolische Traditie* beschrijft de ritus in zeven fasen:

1. Eerste screening: identificatie van de bezeten voor de katechese
2. Katechese (3 jaar): sporadische exorcismen tijdens de vorming
3. Kiezen voor de doop: na de definitieve screening
4. Veertig dagen voor Pasen: dagelijkse exorcismen
5. Paasavond (zaterdagavond): het definitieve solene exorcisme door de bisschop
6. Afkeer van de Duivel «Renuntio tibi, Satana» voor de doop
7. Doelbewuste verklaring van geloof in de Drie-eenheid + drie doop door de Vader, de Zoon en de Heilige GeestLatijn – de formule voor de afwijzing van de duivel> «Renuntio tibi, Satana, et omni servitio tuo et omnibus operibus tuis.»Portugees: «Renuncio a ti, Satanás, e a todo o teu serviço e a todas as tuas obras.»Deze formule voor de afwijzing van de duivel is in bijna alle daaropvolgende doopliturgies behouden gebleven:– Byzantijnse Liturgie: «Αποτάσσω σε, Σατανά» (dezelfde formule in het Grieks) – Koptische Liturgie: Letterlijk overgenomen – Syrische Liturgie: Behouden – Huidige Romeinse Ritus: «Renúncia ao Diabo, a todas as suas seduções e a todas as suas obras»De theologische betekenis van de doopexorcisieDe *Traditio Apostolica* legt de theologische grondslag voor de exorcisie bij de doop vast:– Pre-doop toestand: De mens bevindt zich onder de heerschappij van de «prins van deze wereld» door de oorspronkelijke zonde – Noodzaak van afwijzing: Voor de invoeging in Christus is bevrijding van de kwade kracht noodzakelijk – Actie van de Kerk: Het is de bisschop (of een door hem gedelegeerde priester) die «in naam van Christus» optreedt om te bevrijden – Progressief karakter: De exorcisie is geen eenmalig gebaar, maar een proces (drie jaar catecumenaat) – Culminatie op Pasen: De overwinning van Christus op de kwade kracht wordt gevierd tijdens de Pasen-vigilieAndere exorcisen in de apostolische traditieNaast de doopexorcisie beschrijft de *Traditio Apostolica* ook:– Hoofdstuk 36: Ochtendelijk lof en verdrijving van de duivel tijdens het gebed – Hoofdstuk 41: Het Teken van het Kruis als een permanente exorcisen voor de gelovige – Hoofdstukken 13-14: Zegen van water en oliën met een exorciserende formuleContinuïteit in de latere traditieDe *Traditio Apostolica* heeft rechtstreeks invloed gehad op:– Apostolische Constituties (4e eeuw): Een Syriac compilatie die Hippo’s werk citeert – Rituale Romanum van 1614: Hoofdstuk XII over exorcisen volgt het Hippolietische schema – Hervorming van Paulus VI (Ordo Initiationis Christianae Adultorum, 1972): Herstel van het geleidelijke catecumenaat met exorcisenDe Exorcismis et Supplicationibus Quibusdam (1999), citeert expliciet Hipolytus.

   Historische betekenis

   De Traditio Apostolica toont aan dat exorcisme een integraal onderdeel was van het christelijke ministerie sinds de tijd van de apostelen. Het is geen «middeleeuws gebruik» noch een «superstitie» die laat is geïntroduceerd, maar maakt deel uit van het oorspronkelijke kernpunt van de doopliturgie, rechtstreeks afgeleid van het mandaat van Christus «uitwerping van demonen» (Mt 10, 8; Mc 16, 17).

   Aanvullende lectuur

   Rito Romano van Exorcisme 1999 | CIC cânon 1172 | Leão XIII Exorcismus 1890 | CDF Fede en Demonologie | Angelologie van de Vaders van de Kerk (II-VIII eeuw)

   Master in Mariologie

   Wil je je kennis van Mariologie verdiepen? Ontdek dan de Postgraduaat Mariologie aan de Locus Mariologicus – een academische opleiding die theologische strengheid, spirituele levenswijze en de levende traditie van de Kerk combineert.

   Inschrijven of meer informatie →

   Zie ook: Mariologie van de Vaders: de Kerkvaders en Maria (2e-8e eeuw)

   Wil je demonologie op een methodische manier bestuderen?

   Dit artikel is voortgekomen uit de werken van de bibliotheek van Locus Mariologicus. Demonologie is een van de vakken in de Postgraduaat Mariologie, bestudeerd met de strengheid van de bronnen – de Schrift, de Vaders van de Kerk en het Magisteraat – en niet met sensatiezucht.

   Bekijk het postgraduaatprogramma