Onze-Lieve-Vrouw van de Presentatie van de Heer

“Hier zende ik mijn engel uit en hij bereidt de weg voor mij” (Malachias 3:1). «Ik zal mijn boodschapper sturen om de weg voor mij vrij te maken», zegt God.

I. De zuiverende boodschapper: het orakel van Malachias

Het orakel van de profeet Malachias waarmee deze lezing in deze mis begint, speelt zich af in een tijd van religieuze crisis: de priesters hadden de aanbidding vervalst, de offers waren verwaarloosd en het volk had de heiligheid van God verloren. In plaats van onmiddellijke veroordeling te geven, kondigt God een zuivering aan: «Hier zal ik mijn boodschapper sturen om de weg voor mij vrij te maken, en plotseling zal de Heer die gij zoekt, in zijn tempel komen, en de belovde engel van uw verlangen» (Malachias 3:1). De komst van de Heer in zijn tempel is geen beleefdheidsbezoek; het is een zuiverende, oordelende en scheidende komst. «Hij zal als smelterijsvuur en wasserijzeep zijn, die zilver zal smelten en zuiveren» (Malachias 3:2-3). De door Malachias gevraagde zuiverheid betreft niet de externe vormen van aanbidding, maar de zuiverheid van de innerlijke intentie, het opofferen dat voortkomt uit een recht hart.

De liturgie past dit orakel toe aan het mysterie van de Presentatie van Jezus in de Tempel: de «Heer die gij zoekt» die naar zijn tempel komt, is Jezus zelf, gebracht door zijn ouders om volgens de wet van Mozes aan God te worden aangeboden. De ironie van deze toepassing is groot: de Heer die de profeet voorspelde als zuiverende kracht, komt in de tempel in de armen van een jonge moeder, omringd door een oude man, en kan met zijn eigen handelingen niets zuiveren. Toch is hij de Zuiverende: zijn aanwezigheid is al oordeel, al discernement, al het toetsend vuur dat de gedachten van vele harten zal onthullen.

II. Wet en genade: de ontmoeting in de tempel

Het Lucasevangelie over de Presentatie is een grenstekst: het ligt tussen Kerstmis en het verborgen leven van Jezus in Nazareth, tussen de engelische aankondiging en de stilte van dertig jaar. Maria en Jozef voeren zorgvuldig de voorschriften van de wet van Mozes uit: de zuivering van de moeder veertig dagen na de geboorte en de aanbidding van de eerstegeboren aan de Heer. Deze naleving van de wet is niet alleen een formele regel; het is de uitdrukking van een godsvrucht die in de goddelijke geboden het pad naar God vindt. Het gezin van Nazareth is diepgeworteld in het joodse geloof, in de praktijken die de Heer aan zijn volk had opgedragen. Jezus is geboren binnen de wet omdat hij «gekomen is om onder de wet te worden geboren, om degenen die onder de wet staan te bevrijden» (Galaten 4:4-5).

In de tempel wacht Simeon, «een rechtvaardige en godvruchtige man, die op de troost van Israël wachtte, en de Heilige Geest was boven hem» (Lucas 2:25). De beschrijving van Simeon vormt het profiel van de rechtvaardige van het Oude Testament: rechtvaardigheid in daden, godsvrucht in relatie met God, hoop op het vervullen van de beloften. Toen Maria en Jozef met het kind de tempel binnenkwamen, werd Simeon door de Heilige Geest naar hen toe geleid. De oude man neemt het kind in zijn armen en zingt een kantje dat de Kerk elke avond in de Compliet herhaalt: het Nunc dimittis. Deze ontmoeting van een leven lang wachten culmineert in deze omhelzing: in de armen van Simeon is de redding die God bereid heeft «voor alle volken, als licht om de naties te verlichten en als glorie voor zijn volk Israël» (Lucas 2:31-32).

III. «Een zwaard zal door jouw ziel gaan»

Na het Nunc dimittis, gericht tot God, wendde Simeon zich tot Maria en sprak de woorden die geen eerlijke lezing kan horen zonder een rilling van mededogen en bewondering: «Deze jongen zal teken zijn van tegenstrijdigheid; en een zwaard zal door jouw ziel gaan, opdat de gedachten van vele harten blootgelegd worden» (Lc 2,34-35). De profetie over het zwaard, gericht tot de Moeder, is onlosmakelijk verbonden met de profetie over het teken van tegenstrijdigheid, gericht tot de Zoon. Jezus zal scheidingen veroorzaken: er zullen sommigen Hem aanvaarden en anderen Hem afwijzen, en de grenslijn zal door elk menselijk hart lopen. Maria zal op een unieke manier deel uitmaken van deze scheiding: niet als toeschouwer, maar als degene die het meest gevoelig zal zijn voor de tegenstrijdigheid die de Zoon zal oproepen.

De christelijke spirituele traditie identificeerde het zwaard van Simeon met de Passie van Christus. Maria zal bij het kruis in haar hart voelen wat de profeet aankondigde in de tempel veertig dagen na de geboorte. Maar het zwaard is niet alleen externe lijden: het is het inzicht dat de aanwezigheid van Christus vereist, de oordeel dat de Moeder met de Zoon zal delen, en de scheiding die ook door haar eigen hart zal lopen wanneer ze de ongelooflijkheid van hen die haar liefste afwijzen, onder ogen ziet. Simeon zegt Maria niet wat zij wil horen, maar wat zij moet weten: dat de goddelijke moederschap geen voorrecht zonder kosten is, maar een deelname aan het redempingsmysterie van de Zoon.

IV. Maria, mede-deelneemster in het redempingsmysterie

De zevende mis in de Collectie beschouwt Maria in de scène van de Presentatie als de eerste ontvanger van de volledige onthulling over haar Zoon. Noch Jozef, noch de priesters in de tempel, noch de Magen ontvingen wat Simeon Maria vertelt: de profetie over tegenstrijdigheid en de profetie over het zwaard. Dit voorrecht van onthulling is evenredig met de deelname die Maria zal hebben aan het mysterie van de Zoon: niemand zal zo nauwkeurig, volledig en pijnlijk deelnemen aan het verlossingswerk van Christus als zijn Moeder.

De mariologie die uit deze mis voortvloeit, is de mariologie van mede-verlossing in haar meest precieze en voorzichtige betekenis: niet de bewering dat Maria samen met Christus verloste, maar de bewering dat zij op een unieke en onvergelijkbare manier deelnam aan het lijden van Verlossing, op zo’n manier dat haar lijden bij het kruis geen buitenstaand ongeluk was in Gods plan, maar een door Hem voorzien en gewenst element. Het orakel van Malachias dat de mis aankondigde, sprak over de Heer die Zijn tempel zou binnenkomen als reiniger. De profetie van Simeon onthult dat de zuivering ook door het hart van Maria zal gaan: dat het zwaard dat de gedachten van vele harten zal oordelen, zal beginnen met de ziel van de Moeder, wiens geloof de meest getest en standvastig was in het hele verhaal van de redding.