Wat is de hiërarchie van de engelen volgens de Bijbel?

De hiërarchie van de engelen volgens de Bijbel is minder vastomlijnd dan de vroomheid gewoonlijk aanneemt: de Schrift noemt werkelijke engelencategorieën – serafijnen, cherubijnen, aartsengelen, tronen, heerschappijen, vorstendommen, machten – maar nergens ordent zij die tot een schaal van negen koren. Die beroemde lijst is een latere systematisering, vastgelegd door Pseudo-Dionysius de Areopagiet en, met aanpassingen, overgenomen door Gregorius de Grote.

Onderscheiden wat de Bijbel bevestigt, wat de Vaders bediscussieerden en wat de traditie systematiseerde, vermindert de leer niet: het zuivert haar. Dat is de weg van dit artikel, geschreven met de bronnen in de hand.

Wat zegt de Bijbel werkelijk over de engelen?

Het Oude Testament spreekt overvloedig over engelen – ongeveer honderdnegenenveertig keer volgens de telling verzameld door Anne Bernet – maar «er bestond geen enkele poging tot classificatie van de kant van de auteurs van het Oude Testament», en Augustinus waarschuwde al dat de naam «engel» het ambt van boodschapper aanduidt, niet de natuur [A. Bernet, Enquête sur les Anges]. De categorieën verschijnen verspreid: Jesaja toont de serafijnen (Hebreeuws śerafim, שְׂרָפִים, «de brandenden»), in een visioen dat de iconografie nooit vergat: «De serafijnen stonden boven de troon; elk had zes vleugels; met twee bedekten zij hun gezicht; met twee bedekten zij de voeten en met twee vlogen zij» (Jes 6,2, geciteerd bij Bernet, letterlijke vertaling). Meerdere boeken zinspelen op de cherubijnen, wachters van de goddelijke troon, en de brief van de heilige Judas gebruikt het woord «aartsengel» [Bernet, op. cit.].

De lijsten van de heilige Paulus: tronen, heerschappijen, vorstendommen, machten

De volledigste inventaris staat bij de heilige Paulus die, gevormd aan de voeten van Gamaliël, de Joodse engelenleer grondig kende [Bernet, op. cit.]. Aan de Romeinen verzekert hij: «noch de dood, noch het leven, noch de engelen, noch de vorstendommen, noch de krachten, noch het tegenwoordige, noch het toekomstige […] zal [ons van de liefde van God] kunnen [scheiden]» (Rom 8,38-39). In Kolossenzen 1,16 zijn de Griekse termen precies: thrónoi (θρόνοι, tronen), kyriótetes (κυριότητες, heerschappijen), archaí (ἀρχαί, vorstendommen), exousíai (ἐξουσίαι, machten).

Eén gegeven vraagt academische eerlijkheid: in de Paulijnse taal duiden sommige van deze benamingen soms machten aan die God vijandig zijn, en pas met een leesinspanning werden zij later met de trouwe engelen verbonden [cursus «Heilige Aartsengel Michaël», 11de les, Locus Mariologicus]. Paulus tekent geen hemels organogram: hij verkondigt dat geen enkele macht, engelachtig of niet, de christen van Christus scheidt.

Hoeveel koren? Waar de Vaders uiteenlopen

Hier wordt de confrontatie van de bronnen onmisbaar. De vroege Vaders stemmen niet overeen in het aantal: Ireneüs en Origenes verdedigen zeven orden – de vijf door Paulus genoemde, plus engelen en aartsengelen. De toevoeging van serafijnen en cherubijnen brengt de lijst op negen. Gregorius van Nyssa, Basilius van Seleucië en Augustinus tellen er acht, Eusebius van Caesarea, Chrysostomus en Cyrillus van Jeruzalem tellen er negen, en Gregorius van Nazianze komt tot elf [L. S. C. de Sampaio, Noções sobre Angelologia, 1982]. En dezelfde studie voegt het beslissende detail toe: «zelfs waar het totale aantal samenvalt, is de lijst niet dezelfde», vrucht van de verschillende voorgestelde identificaties. Clemens van Alexandrië schrijft de engelen van zijn kant één natuur toe: de namen zouden slechts een verschil van functies weerspiegelen [Sampaio, op. cit.].

Pseudo-Dionysius en Gregorius de Grote: de negen koren

Het getal negen werd uiteindelijk aangenomen door Dionysius de Areopagiet, de theoloog van de vijfde-zesde eeuw die schreef onder de naam van de leerling van Paulus, en van hem is de architectuur van de drie triaden die kunst en liturgie hebben geheiligd [Sampaio, op. cit.]. Gregorius de Grote erkent dezelfde negen koren – engelen, aartsengelen, deugden, machten, vorstendommen, heerschappijen, tronen, cherubijnen en serafijnen – en verdeelt ze eveneens in drie hiërarchieën, «echter op een wijze die verschilt van die welke oorspronkelijk door Dionysius werd voorgesteld» [Sampaio, op. cit., letterlijke vertaling]. De twee grootste autoriteiten van de traditie stemmen dus overeen in het getal en verschillen in de ordening – een duidelijk teken dat het om systematiserende theologie gaat, niet om geopenbaard gegeven.

De naam en het getal van de koren werden vooral gemeengoed door het liturgisch gebruik, in de prefaties van de mis [cursus «Heilige Aartsengel Michaël», 11de les].

Een hiërarchie gemeten in vluchten: het rabbijnse getuigenis

De rabbijnse literatuur bevestigt dat het oude jodendom de engelen ook in graden dacht, met een onverwacht beeld: snelheid. Berakhot 4b bespreekt de voorrang van Michaël boven Gabriël op grond van Jes 6,6 en Dan 9,21, en besluit: «In een Tosefta werd geleerd: Michaël, zoals vermeld, in één vlucht; Gabriël in twee vluchten; Elia de Profeet in vier vluchten; en de Engel van de Dood in acht vluchten» [Berakhot 4b, geciteerd in de 15de les van de cursus «Heilige Aartsengel Michaël», letterlijke vertaling]. Hoe minder vluchten, hoe hoger de rang: Michaël, in één vlucht, staat aan de top.

Wat de theologie vandaag staande houdt

De hedendaagse theologie is sober. De namen van de koren, «hoewel afgeleid van de bijbelse taal, beogen nauwelijks een verscheidenheid van rollen te kenmerken en bieden daarom geen enkele mogelijkheid om een hiërarchische orde onder de engelen vast te stellen» [cursus «Heilige Aartsengel Michaël», 11de les, letterlijke vertaling]. Dat ontkent geen orde in de engelenwereld: de schepping is een geordende structuur, en niets verhindert dat er onder de engelen een verscheidenheid van gaven en taken bestaat – wat aan onze blik ontsnapt, is de exacte kaart van die orde. In dezelfde lijn debatteerde de scholastiek al of elke engel een eigen soort is (Thomas van Aquino) of dat er engelensoorten bestaan die individuen groeperen (Alexander van Hales, Bonaventura, Scotus) [cursus «Heilige Aartsengel Michaël», 11de les].

Het wezenlijke blijft: het bestaan van de engelen behoort tot het geloof, en de Bijbel getuigt van verschillende engelencategorieën, van de beschermengel tot de serafijnen van Jesaja’s visioen. Maar «de orde van de verscheidenheid en de hiërarchie van de Engelen kwalificeren niet als dogmatische materie» [Sampaio, op. cit., letterlijke vertaling]. De negen koren zijn een eerbiedwaardige grammatica van de traditie om een bijbelse waarheid uit te spreken: de hemel is geen anonieme menigte, het is een geordend leger in dienst van God.

Veelgestelde vragen

Leert de Bijbel dat er negen engelenkoren bestaan?

Niet als gesloten lijst. De Schrift noemt serafijnen, cherubijnen, tronen, heerschappijen, vorstendommen, machten, aartsengelen en engelen, maar telt ze nooit op tot één schaal. Het getal negen is een systematisering van Pseudo-Dionysius, overgenomen door Gregorius de Grote.

Wie ordende de negen koren van de engelen?

Pseudo-Dionysius de Areopagiet legde in de vijfde-zesde eeuw de negen koren vast in drie triaden. Gregorius de Grote erkende dezelfde negen koren, maar groepeerde de triaden anders.

Hoeveel koren telden de Kerkvaders?

Zij liepen uiteen: zeven bij Ireneüs en Origenes, acht bij Gregorius van Nyssa en Augustinus, negen bij Chrysostomus en Cyrillus van Jeruzalem, en tot elf bij Gregorius van Nazianze – en zelfs waar het getal samenvalt, zijn de lijsten niet gelijk.

Is de hiërarchie van de engelen een dogma van de Kerk?

Nee. Het bestaan van de engelen behoort tot het geloof van de Kerk, maar hun ordening in koren en hiërarchieën is geen dogmatische materie: het is systematiserende theologie, open voor discussie.