Gunst in het Grieks, χάρις (charis), κεχαριτωμένη (kecharitôménē) en de theologie van de gunst

Het Griekse woord voor “Gunst”

Het Griekse woord voor “gunst” is χάρις (charis), een vrouwelijk zelfstandig naamwoord van de derde declinatie, afgeleid van het werkwoord chairō (“vreugde beleven”). In het Nieuwe Testament in het Grieks komt charis 155 keer voor met verschillende betekenissen, waaronder goddelijke genade, onverdiende gunst, dankbaarheid en schoonheid. De gevestigde Latijnse vertaling is gratia, die door Jerome systematisch wordt gebruikt om charis te vertalen in de brieven van Paulus en de geschriften van Johannes in de Vulgata.

Charis volgens Paulus: de gunst als onverdiende gave

Paulus van Tarsus is de theoloog bij uitstek van charis. In Rom 3:24 stelt hij: “Wij zijn gerechtvaardigd door zijn genade, als een geschenk in Christus Jezus.” De paulsse charis is: (1) onverdiend, niet verdiend door menselijke inspanning. (2) werkzaam, het verandert de zondaar. (3) algemeen, aangeboden aan iedereen. In Ef 2:8 staat: “Door zijn genade bent u gered, door geloof; dit is niet van u, maar een geschenk van God.” De grote uitdrukking kecharitōménē in Lk 1:28 is nauw verbonden met deze traditie: Maria ontving de gunst op een volledige en permanente manier.

Kecharitōménē: de gunst van Maria

De werkwoordelijke vorm kecharitōménē (κεχαριτωμένη) in Lk 1:28 is een perfectum passivum van charitoō, afgeleid van charis. Het Griekse perfectum geeft aan dat een actie uit het verleden nog steeds gevolgen heeft in het heden: Maria ontving niet alleen “gunst” (een eenmalige gebeurtenis), maar ze bevindt zich in een staat van volledige genade die permanent is. Ignace de la Potterie, een jezuïetische exegeta, toonde aan dat deze werkwoordelijke vorm slechts twee keer voorkomt in het Nieuwe Testament: in Lk 1:28 (Maria) en Ef 1:6 (de hele kerk). Het verschil is dat Maria de aanspreking kecharitōménē krijgt, wat haar nieuwe naam wordt.

Charis vs Karis: een spellingverschil

Bij zoekopdrachten in het Portugees komt vaak “karis” (met k) voor in plaats van “charis” (met ch). Beide verwijzen naar hetzelfde Griekse woord. Het wetenschappelijke transliteratiesysteem gebruikt “ch” (charis), dat de Griekse digrafie chi (χ) nabootst. De “k” is een fonetische vereenvoudiging, aangezien chi in het klassiek Grieks als een aspirateerd “c” werd uitgesproken, maar in het modern Grieks als “h” of “j”. Voor academisch werk is de juiste vorm charis.

Charis in de Patristische traditie

De Griekse kerkvaders ontwikkelden een rijke theologie rond charis. Clemens van Alexandrië (2e eeuw) zag genade als de schoonheid van de verlichten ziel door de Logos. Origenes interpreteerde Lk 1:28 als de volmaakte gunst van Maria. Johannes Damascenus (8e eeuw), in een homilie over de Geboorte van Maria, zei: “Chaire, kecharitōménē, Groet, gegraceerde één, want jij bent de enige die, voordat je geboren werd, de volheid van goddelijke genade ontving die aan geen andere schepsel is gegeven.” De Griekse mariologie zag in kecharitōménē een uitdrukking van de Onbevlekte Ontvangenis, vóór de formulering van het dogma door de Latijnse kerk in 1854.

Gratia plena: de Vulgata-vertaling

Jerome’s vertaling, “gratia plena” (volle gunst), was zeer invloedrijk in de westerse liturgie en theologie. De Latijnse “Ave Maria” gebruikt “gratia plena“. Deze vertaling benadrukt het idee van volheid, maar verliest de tijdelijke dimensie van het Griekse perfectum. Een letterlijker vertaling zou kunnen zijn: “Jij die volledig genade hebt ontvangen.” Het debat over de beste vertaling van kecharitōménē was een van de rijkste exegese-onderwerpen in de 20e eeuw, met bijdragen van Max Zerwick, René Laurentin en Ignace de la Potterie.

Ontdek wat de Kerk leert over Maria als bemiddelaarster van alle genaden.