Maria-iconografie: de ábsiden van kerken vanaf de 5e eeuw.

Door Prof. Dr. Daniel C. Afonso · Bijgewerkt op 9 oktober 2026

Wanneer de afbeelding van de Moeder Gods met het Kind in haar armen, of met haar gezicht gericht naar het Verloren Woord in menselijke gedaante, in het midden geplaatst onder een theofanie van de glorieuze Heer, de absis van de kerken ging innemen, gebeurde dit omdat het perfect beantwoordde aan de inhoudelijke en derhalve ook de vormgevende eisen van de absidiale composities.

Nu, vanaf het begin, betekent de eigenlijke iconografie van de apsis, door de zin van het zicht, de aanwezigheid, geloofwaardig en gevierd in de aanbidding, van de Herrelevende, de Priester van de enige eeuwige liturgie, waartoe allen verbonden zijn in de aardse liturgiën.

Na de tumaanervaring, zicht en aanwezigheid zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het christelijke geloof berust op het getuigenis van hen die de Woord van God zagen en aanraakten.

« »Van de doop van Johannes tot aan de dag van zijn verheerlijking» “Mariologie, angelologie, demonologie, josephologie”Bij (1,22) “De Aankondiging van de Heer”

Zijn we getuige van een theofanie in het vlees?

Toch zijn er drie categorieën van getuigenissen binnen de Kerk:

1. Getuigenissen van ogen en geschiedenis, waarin de Maagd Maria een bijzondere en unieke plaats inneemt.
2. Hoeveel, door het geschenk van het leven tot het uitstromen van bloed, worden gelijkgesteld aan ooggetuigen (de eigenlijke martelaren)?
3. En een derde categorie, grotendeels over het hoofd gezien, bestaat uit christenen die vieren/aanbidden en zo in het huidige meta-tistorieke liturgische tijdperk de sacramentelijke getuigen van de Verenking worden.

Een gevoelsmatige, door de concrete afbeelding van de Realiteit gemedieerde blik, die gelooft en viert, kleedt het publiek niet in neutrale of vaagheid, maar raakt de binnenste blik aan, die getuigenis draagt en betrekking heeft op geloofwaardige details. De kwaliteit van deze ontmoeting kan dan ook een aanwijzing zijn voor de kwaliteit van de afbeelding.

De laatste bewering kan een beetje gewaagd of provocerend lijken, maar zij is gebaseerd op een objectief feit dat in de leer van de christelijke kunst van de eerste millennium wordt vastgelegd.

Wie waren de gekken die in overweging genomen moesten worden?

Aan de ene kant dient de herontdekte dogmatische en liturgische betekenis in de iconografie van de apsis de aanwezigheid van de levende Heer in Zijn Kerk uit te drukken. Aan de andere kant is de aanwezigheid in de menselijke ervaring onlosmakelijk verbonden met het zicht: daarom moeten de composities in de apsis de kenmerken van het zicht proberen na te bootsen. Hiervoor neemt de christelijke figuratieve expressie de uitdrukkingswetten van het zicht over die in de late oudheid in de traditionele culturen werden herontdekt, gezien hun antropologische wortels, over in de universele uitdrukkingswetten, inclusief natuurlijk het chromatische aspect: de symmetrische en sterk gecentreerde compositie, het ontbreken van diepte, de frontale houding, de stilte van de belangrijkste figuren, de rustige uitdrukkingen.

Alles wat hier wordt weggelaten bij het presenteren van het verloop van een actie of de manifestatie van sterke gevoelens – zoals genegenheid, pijn – zou in het algemeen de nadruk op het zicht verzwakken, de aandacht van de toeschouwer afleiden van de substantie van de ontmoeting, hem emotioneel betrekken of afleiden van het centrum.

Dit is de context waarin de inschakeling van de Maagd Maria in de absidiale iconografische programma’s plaatsvindt: hier verwijst haar getuigenis niet alleen, in eerste plaats, naar het precieze historische gebeuren van de Verlossing (

Epitaf (epitaaf)De figuur van de Moeder-Maagd wijst echter altijd naar de Epifanie die zich in de tijd afspeelt en sacramenteel aanwezig is in de Kerk. Zoals we zullen zien, maakte de figuurlijke taal het mogelijk om de dubbele tijdsaandacht in te bedingen die inherent is aan het Moeder-Zoon-duo.

De uitdrukking met verschillende accenten, bijvoorbeeld door de suggestie van de concreetheid van de Verenkering (het gebaar van) MelkstroomOf door de uitwisselbaarheid tussen de figuren van Maria en de Heer te suggereren De KerkEn bovendien, in het geval van composities met twee niveaus, door de directe verwijzing naar de kwaliteit van de Maagd Maria, de getuige van oog van de goddelijkheid van Christus.

De vrome prediker/de aandachtige beschouwer heeft al opgemerkt dat er een fundamentele overeenstemming bestaat tussen de kenmerken van de Maria-iconografie van de eerste periode en de specifieke eisen van de absidale iconografie: een semantische overeenstemming die het zo veel mogelijk heeft vergemakkelijkt dat de Moeder van de Maagd in de christelijke absides kon binnendringen, niet alleen vanuit het standpunt van inhoud – dogmatisch en feestelijk – maar ook vanuit het standpunt van vorm.

Als categorieën

Als marianische absidiale composities kunnen worden onderverdeeld in drie hoofdcategorieën:

1. die, met verschillende varianten, hebben als Kern de groep Moeder-Zoon, de verreweg grootste in aantal.
2. die in welke De maagd wordt voorstellend met uitgestrekte armen afgebeeld. Symmetrisch en verheven naar de hemelBiddende“De Aankondiging van de Heer”
3. diegenen waarin Maria é retratada de perfil, com o braço estendido een beetje opgelicht (of beide) in een betekenisvolle houdingOnze-Lieve-Vrouw, Advocaat van de Gelovigen of wat Middelares van alle genaden“De Aankondiging van de Heer”

Zoals eerder vermeld, met het wegleggen van de topico-artistieke analyse, zal het accent vooral liggen op de structuur van de compositie, de houdingen van de figuren en in het algemeen op gebaren of betekenisvolle elementen voor een mariologische interpretatie van de werken.

1. De Maagdelijke Moeder met het Kindje

Aan de zijwanden worden de Moeder Gods en het Kindje Jezus vaak als figuren van volle lengte afgebeeld. Mogelijke varianten Ik heb respect voor:

“- ” De samenstellingDe Moeder-Zoon-groep kan worden weergegeven door zichzelf of in relatie tot een topisch-salverend theofaan.

“- ” de autonome voorstellingDe Moeder-Zoon-groep verschijnt alleen of vergezeld door andere figuren (engelen, apostelen, martelaren en/of heiligen).

“- ” De gecombineerde weergaveDe Moeder-Zoon-groep wordt samen of onderling afgebeeld (in scènes met twee registers).

“- ” Een theofanie uit het Oude Testament: in de meeste gevallen de interpretatie van de wagen en de vier levende wezens uit Ezechiël 1,4-28.

“- ” Een theofanie in het Nieuwe TestamentAanbidding van de Wijzen, Transfiguratie, Opstijging.

“- ” Een tijdloze theofanie van Christus.

De posities van de twee figuren:

– De Moeder: altijd met het gezicht naar voren, kan zitten of staan:

– Het Kind, ten opzichte van de Moeder, kan op de as of aan de zijkant geplaatst worden:

– Wanneer het aan de zijkant staat, kan het linker- of rechterarm van de Moeder op haar schoot rusten.

– Zowel het kind als de moeder kunnen in een verticale houding afgebeeld worden.

– Of het Kind kan zijn gezicht tegen dat van de Moeder drukken («face a face»).

De specifieke handelingen die de Moeder ten opzichte van het Kind uitvoert:

– Wanneer het Kind niet op haar knieën zit, houdt de Moeder haar vrije hand omhoog gericht naar het Kind, in een gebaar dat aangeeft en bemiddelt.

– Ze kan het kind zuigen.

– Ze kan een speld (medailles/cirkels) vasthouden waarin het Kind wordt afgebeeld.

We beginnen nu met de presentatie van de verschillende iconografische soorten van Maria die in de absiden te vinden zijn. De analyse van elk van hen zal gevolgd worden door enkele voorbeelden die nuttig kunnen zijn om hun illustratie en begrip te verrijken, zelfs als niet alle voorbeelden in de absiden aanwezig zijn.

Moeder Maria met het Kind

op tronen

Moeder Gods met het Kind, entroniseerd, apsis, S. Maria Capua Vetere, Basiliek van de Suricen, 5e eeuw reconstructie.

Moeder Gods met het Kind, tussen twee engelen, vier heiligen en schenkers, apsis van de Basiliek van Eufrasius, 6e eeuw.

Onze-Lieve-Vrouw met het Kind, tussen twee engelen, apsis, Panagia Kanakaria, Cyprus, 6e-7e eeuw, reconstructie

Virgem Mãe met het Kind, entroniseerd tussen engelen, Petrus en Paulus, apsis, S. Maria Antiqua, Rome, begin 8e eeuw, reconstructie /figuurclass

Moeder Gods met het Kind, tussen engelen en als geschenkende figuur, apsis, Sint-Maria-in-de-Dom, Rome. 9e eeuw.

Moeder Gods met het kind op de troon, apsis van de Sint-Sofia in Thessaloniki, 9e eeuw.

Moeder Gods met het Kind op de troon, apsis van de Sint-Sofia-kathedraal, Constantinopel, 9e eeuw

Ter afsluiting…

Volgens de beschrijving van Coricius van Gaza (d. 530), bestond het mozaïek in de gouden en zilveren apsis van de kerk van Sint-Sergius in Gaza uit een voorstelling van Moeder Gods met het Kind tussen de heiligen martelaren Sergius en Stephen. De martelaar Sergius maakte het gebaar van patronage (zijn hand rustend op de schouder) naar de basileus, de weldoener en herbouwmeester van de kerk, terwijl naast hem de bisschop een model van de kerk vasthield.

Om dieper in te gaan op de iconografie van Maria in de apsis van kerken en haar liturgische betekenis, raadpleeg dan de apostolische exortatie Marialis Cultus van paus Paulus VI, die de artistieke uitingen van Maria plaatst in het kader van de aanbidding en de liturgie van de Kerk.

Verdergaande studie: bestudeer Mariologie, Theologie mariana, Maria-aparities en volg een postgraduaat in Mariologie.

Ontdek het oudste Mariabeeld in de Catacumba van Priscila.