Maria bij het kruis

Van Cana naar het Kruis

De perikopie van Johannes 19,25-27 is een opmerkelijke scène, ingebed in het hart van het Pasenmysterie van Christus. Zijn belang blijkt uit de diepte van de tekst, de context van het uur en zijn verband met het episode van Cana. We beginnen met het laatste.

De scène van de bruiloft (Jo 2,1-12) is niet alleen een aankondiging en voorbode van de scène op het Kruis, maar bereikt er ook zijn volledige betekenis en onthult zijn uitzonderlijke diepte. Deze twee scènes, aan het begin en het einde van het Evangelie geplaatst, zijn cruciaal en fundamenteel niet alleen om het begrip van Maria’s figuur en rol te begrijpen, maar ook de gehele boodschap van Johannes. De twee scènes, zorgvuldig gecoördineerd, laten een duidelijke parallel opteken. De personages zijn dezelfde: Jezus, aan het begin en in het vervullen van Zijn werk, de Moeder van Jezus, de discipelen, vertegenwoordigd aan het Kruis door de “geliefde discipel“.

In beide gevallen wordt de Maagd niet bij haar persoonlijke naam genoemd, maar als “Moeder van Jezus” en later als “vrouw“, een ongebruikelijke titel die een zoon aan zijn moeder toewijst. In beide passages wordt gesproken over het uur van Jezus, dat in Cana nog niet was aangebroken (zie Jo 2,4) en op het Kruis volbracht was (zie Jo 19,27). Beide scènes worden gevolgd door dezelfde uitdrukking: “Daarna…” (Jo 2,12; 19,28), een formule die een grote betekenis draagt:

• Jo 2,12: “Daarna” is er een gemeenschap van geloof rond Jezus verzameld.
• Jo 19,27: “Daarna” zijn alle dingen volbracht.

Algemeen gezegd, kunnen we zeggen dat als Cana onder het teken staat van het uur dat nog niet was aangebroken, het Kruis het vervullen van het uur symboliseert. Als er in Cana het “beginnetje” was, het arquetype van de tekens, dan is er op het Kruis het uiterste teken, de verheerlijking van de Mensenzoon, die de glorie van God onthult en de geloofsbelijdenis van de discipelen bevestigt.

De context van het uur van Jezus

De scène van Johannes 19,25-27 wordt verlicht door de vergelijking met Cana, maar onthult zijn uitzonderlijke diepte in de onmiddellijke context van de “daden” van Jezus op het Kruis (Jo 19,17-37). Er zijn vijf scènes die de laatste fase van Zijn passie vormen:

• De inscriptie op de kruis (vv. 19-22)
• De verdeling van de kleding (vv. 23-24)
• De woorden aan de moeder en de geliefde leerling (vv. 25-27)
• Het voltooien van het werk dat door de Vader is toevertrouwd (vv. 28-30)
• De doorstoken zij (vv. 31-37).

Onze pericope bevindt zich, zoals te zien is, in het hart van de ultieme gebeurtenissen van de tijd van Jezus, allemaal zeer symbolisch en van uitzonderlijke theologische betekenis. Er moet nadruk worden gelegd op de diepe eenheid van deze scènes en hun belang, aangezien de evangelist ze presenteert als het mysterieuze vervullen van de Schrift.

Ze kunnen niet op een oppervlakkig en fenomeenologisch niveau worden gelezen, maar moeten worden begrepen als de definitieve pascalische openbaring. Het lijkt zelfs alsof in onze episode een scène van openbaring aanwezig is, waarin de ware identiteit van de moeder van Jezus en de geliefde leerling wordt onthuld. Ondanks de aanwezigheid van andere personen, bevinden zich in het kruisbeeld, zoals opgemerkt, drie hoofdpersonen:

• Jezus, die in zijn koninklijke majesteit als de als Zoon van de Mens verheven op het kruis, de ultieme openbaringen meedeelt en zijn laatste testamentaire voorschriften geeft.
• De moeder, die, in tegenstelling tot Kana, niet spreekt, maar in het middelpunt van de aandacht staat als de belangrijkste drager van de wil van de Zoon. Ze wordt vier keer genoemd als de moeder van Jezus, eenmaal als de moeder van de leerling en eenmaal als “vrouw“.
• De leerling, die, hoewel aanvankelijk niet genoemd onder degenen die bij het kruis staan, later geïdentificeerd wordt, als Maria, als de ontvanger van het geschenk van de Meester.

Vanuit het standpunt van frequentie is de figuur van de moeder de meest benadrukte. Ze verschijnt eerst als de moeder van Jezus, maar ook als vrouw, moeder van de leerling. De leerling, daarentegen, is niet alleen iemand die de Meester volgt en door hem geliefd wordt, maar juist door zijn relatie met de Meester, is hij ook de zoon van “de vrouw“. Terwijl de moederschap ten opzichte van Jezus traditioneel wordt aanvaard, vereist de titel van “vrouw” en de moederschap ten opzichte van de leerling uitleg.

De geliefde leerling
Net als bij het Evangelie van Johannes, en vooral in deze scènes van de Passie, kunnen we onze interpretatie niet beperken tot het materiële en oppervlakkige niveau van de boodschap. De scène van Johannes 19,25-27 vertegenwoordigt niet eenvoudigweg een daad van familie-aandacht van een moeder die alleen achterblijft, zoals vaak wordt beweerd, vooral in niet-katholieke contexten. Dit staat in tegenspraak met de tekst, die eerst de aanwezigheid en rol van de moeder benadrukt (“Vrou, zie, hier is je zoon“), en pas als gevolg daarvan de moeder aan de leerling toevertrouwt. Bovendien zijn de relaties tussen hen niet van natuurlijke aard, maar van generatie volgens de Geest.

Wie is dan de leerling?

Hij is zowel een persoon als een symbool

. De woorden van Jezus, die op de kruis na hoogtige wijze worden uitgesproken, hebben essentiële gelijke betekenis als die gericht aan de Vader in de priesteroordeel van Johannes 17,20ss: “Niet alleen voor deze, maar ook voor hen die door zijn woord geloven in mij…”. De geliefde leerling uitdrukking “het type van de leerlingen“: de man van geloof, de getuige van het kruis, “de zoon van Maria, Jezus“, oftewel de vertegenwoordiger van de leerlingen die, door hun positie ten opzichte van God, ook broers van Jezus zijn geworden (20,17).

Opmerking dat de leerling in ons tekst drie keer wordt genoemd (vv. 26-27) en altijd met het bepaalde artikel, nadrukkelijk: de geliefde leerling vertegenwoordigt allen die geloofden en Jezus aanvaarden. Zij vormen het nieuwe volk van God: de gemeenschap van de geredden door het offer van de Lam, wiens botten niet gebroken mogen worden (cf. vv. 33-36). De kerk geboren uit het bloed en water dat uit de zijkant van de Verlosser stroomde (v. 34), de nieuwe Eva uit de zijkant van de nieuwe Adam die in slaap lag op het kruis.

De “vrouw”, moeder van de kinderen van God

De vrouw, als gevolg daarvan, is moeder van de leerling en de leerlingen, van de gemeenschap van allen die verspreid waren en voor wie Jezus stierf. “Want het was noodzakelijk dat hij sterve… om de in eenheid te brengen van de verspreidde kinderen van God” (Jo 11,51s). In het denken van het Oude Testament zijn de verspreidde kinderen van God de kinderen van Israël, verbannen tussen de volken vanwege hun zonden (cf. met name Dt 4,25-27. 28,62-66. 30,1-4).De Heer, die hen verspreidde onder de volken, verweg van hun land, zal hen terugbrengen naar hun land en naar hun huis. Hij zal van hen één volk maken uit de verdeeldheid van de koninkrijken van Israël en Juda, en een afstammeling van David zal hun herder zijn (zie Ez 34, 23-24. Ezechiël 37,24). Hij zal een nieuwe verbond met hen sluiten, waarvan de bemiddelaar een mysterieuze “diener” van God zal zijn (zie Is 42,6. 49,8), die zijn leven zal offeren als losgeld voor de menigte (zie Is 53,10s). Alle naties zullen dan naar Jeruzalem komen en zich daar verzamelen, die zal worden tot de moeder van talrijke kinderen (zie Is 49,19-20. 60,1-9. Tobit 32,12s).

Al was zij, als echtgenote van God, verlaten vanwege haar ontrouw en ontnomen van haar kinderen, zij zal de terugkeer van de Heer aanschouwen en binnen de muren van haar stad een nageslacht opnemen dat niet te tellen is. Het zal een wonderbaarlijke en universele moederschap zijn. De stad en het volk worden vaak aangeduid door het symbool van een vrouw, echtgenote en moeder, en met de titel van “dochter van Sion“, die wordt uitgenodigd om zich te verheugen na veel lijden over de verlossing en terugkeer van haar kinderen. Voor de eerste christenen was de moeder van Jezus de ideale incarnatie van de ‘dochter van Sion’. In haar als individuele persoon ontvouwde zich uitmuntend de roeping van Sion-Jeruzalem en van heel Israël, het volk van de Verbond.

In deze context vertegenwoordigt de geliefde leerling alle geredden, en Maria, de vrouw-dochter van Sion, symboliseert de gemeenschap van het Verbond, moeder van de kinderen van God die ooit verspreid waren en nu in eenheid zijn verenigd. Maria is niet alleen een figuur van de oude dochter van Sion, waarvan de prachtige beloften slechts gedeeltelijk en tijdelijk werden vervuld. De Moeder van Jezus opent als eerste de roeping van de nieuwe Sion, de gemeenschap van het Nieuwe Testament, moeder van alle leerlingen van de Heer. Precies omdat zij de Moeder van Christus is, de “eerstegeboren van vele broeders” (Rom 8,29).Maria is de moeder van allen die door geloof opnieuw zijn geboren in de Zoon. Haar moederschap, dat begon met de geboorte van Jezus, bereikt zijn volmaaktheid op het kruis. Zoals te zien is in het verhaal van Johannes 19, 25-27, gaat het hier niet alleen om een eenvoudige huishoudelijke scène of een daad van zorg van Jezus.

De ontvangst van de moeder

Voor deze moederschap, een openbaring van de Meester, wordt de leerling opgeroepen om een houding van geloof aan te nemen, een vitale toewijding en een besluit dat voortkomt uit de diepten van zijn vrijheid: een vrije, maar niet facultatieve keuze. De geliefde leerling kan het geschenk van zijn Heer niet afwijzen. De acceptatie van de moeder is een van de kenmerken van een ware leerling van Christus. En “vandaan af aan” (v. 27), nam de leerling haar op in zijn eigen leven.

De tijd van acceptatie van de moeder is niet zomaar een chronologische aanduiding, maar een theologische momenten met een diepgaande betekenis. Het samenvallen met de vervulling van de tijd van Jezus is geen toeval. De uitdrukking “vandaan af aan“, waarmee het volgende vers begint (v. 28), benadrukt de nauwe verbinding tussen wat er eerder gebeurde en wat er volgt. “Vandaan af aan“, als gevolg hiervan, zei Jezus… (v. 28).”

Zoals we zien, is dit een bijzonder ernstige taal, kenmerkend voor de stijl van Johannes, die ons verhaal naar het hoogtepunt van de tijd brengt die door de Vader was bepaald en als zegel van het reddingswerk. Met de huidige openbaring van Maria als moeder van de gelovigen en haar acceptatie door de leerling, wordt het werk van Jezus voltooid. Het zijn prachtige en indrukwekkende inzichten die voortkomen uit de diepten van het Evangelie van Johannes.

Het inzicht van Origenes (d. 254) was al opmerkelijk: volgens hem kan niemand het betekenis van het vierde Evangelie begrijpen zonder zich over te geven aan Maria en haar als moeder te ontvangen van Jezus. In het licht van het verhaal van Maria aan het kruis wordt ook het mysterieuze teken van Kana verduidelijkt. We kunnen het belang van de bruiloften en de tijd beter begrijpen, evenals de rol van die vrouw in het leven van de leerlingen van de Heer.

Dieper onderzoek: bestudeer Mariologie, Theologie mariana, mariale verschijningen en de Postgraduaat in Mariologie.

Lees Redemptoris Mater van Paus Johannes Paulus II over Maria aan het kruis en haar deelname aan het reddingsmysterie van de Zoon.