Alles wat gij wilt dat anderen u doen, doet ook gij hen aan (Matteüs 7:12) en de smalle weg (Matteüs 7:14).

Dus wat gij wilt dat anderen u doen, doet gij ook aan hen; want dit is de hele wet en de profeten.
Matteüs 7:12

De tekst over Matteüs 7:12, ook wel de “Gouden Regel” genoemd, stelt volgens Jezus Christus dat deze regel de essentie vormt van “de hele wet en de profeten”. Dit is opmerkelijk: de gehele openbaring uit het Oude Testament zou in één enkel beginsel van wederzijdse behandeling samenvattbaar zijn – anderen behandelen zoals je zelf behandeld wilt worden. De Gouden Regel heeft parallelen in bijna alle grote ethische tradities van de mensheid, in de negatieve formuleringen van Confucius (“Doe niet aan anderen wat gij niet wilt dat zij u doen”) en Hillel (“Wat voor jou afstotelijk is, doe ook niet aan je naaste; dat is de hele Thora. De rest is commentaar”), en in positieve versies bij stoïcijnen en epicuristen. Wat Jezus onderscheidt in zijn formulering is het positieve aspect (doen, niet alleen onthouden) en de theologische context: de Gouden Regel wordt geplaatst binnen het kader van de “smalle deur” en voorafgegaan door de belofte dat de Vader goedheden geeft aan wie ze vraagt (Matteüs 7:7-11).De passage Matteüs 7:6.12-14 omvat ook het mysterieuze uitsprakje over “de heilige dingen niet geven aan honden of parels voor varkens” (Matteüs 7:6) en de instructie over de “smalle deur en de smalle weg” (Matteüs 7:13-14). Deze drie elementen – voorzichtigheid bij het uitleggen van het heilige, wederzijdse behandeling, en de radicaliteit van het evangeliepad – vormen een thematisch geheel over de stijl van discipelheid: aandacht, wederzijdse behandeling, en bereidheid om het veeleisende pad te bewandelen.

I. De Gouden Regel: Samenvatting van de wet en de profeten

Jezus’ uitspraak dat de Gouden Regel “de hele wet en de profeten” bevat, is vergelijkbaar met zijn andere uitspraak over de dubbele liefde-gevoelens (Matteüs 22:40: “Op deze twee geboden hangt de hele wet en de profeten af”). Deze dubbele synthese van de Gouden Regel en de dubbele liefde is niet in tegenspraak: de Gouden Regel is de praktische uitdrukking van liefhebben van je naaste, vertaald naar concrete handelingen. “Liefhebbend zijt gij elkaar zoals Ik u liefheb” (Leviticus 19:18) is de theologische versie van wat de Gouden Regel pragmatisch uitdrukt: stel je voor dat je wilt dat anderen het voor jou doen en handel dan zo tegenover hen.Het verschil tussen Jezus’ positieve formulering (“doen”) en de negatieve formuleringen (“niet doen”) in andere tradities heeft theologische betekenis. De negatieve versie, zich onthouden van schade aan anderen, definieert een ethisch minimum van niet-agressiviteit. De positieve versie, actief handelen ten gunste van anderen alsof het voor jou zelf was, definieert een maximum van actieve zorgzaamheid. Dit verschil weerspiegelt de overgang van de wet als grens (wat je niet mag doen) naar liefde als drijfveer (wat je wilt doen). In de context van de Bergrede, die systematisch de negatieve geboden radicaliseerde (“Ik zeg u: aan uw vijanden liefhebben”) naar positieve eisen (liefhebben van vijanden, actieve barmhartigheid), vormt de Gouden Regel de synthese van deze radicalisering.

De christelijke morele theologie heeft de Gouden Regel als fundamenteel principe van de natuurlijke ethiek gebruikt, die toegankelijk is voor de menselijke rede, een punt van convergentie tussen openbaring en natuurwet. Thomas van Aquino zag in de Gouden Regel de uitdrukking van de natuurwet, die door alle mensen onafhankelijk van openbaring kenbaar is. Deze universaliteit, het feit dat de Gouden Regel in analoge vormen voorkomt in alle grote ethische tradities van de mensheid, wordt door de christelijke theologie gezien als een teken dat Gods wet in het hart van de mens gegrift staat (zie Rom 2,14-15). Het interreligieus dialoog van vandaag heeft juist in de Gouden Regel één van de sterkste punten van ethische convergentie tussen verschillende tradities gevonden.

Paapa Johannes Paulus II, in zijn toespraak aan het Europees Parlement in 1988 en later in Veritatis Splendor (1993), gebruikte de Gouden Regel als fundament voor een gemeenschappelijke publieke ethiek die de confessiegrenzen overstijgt. De Gouden Regel is vanuit deze perspectief niet alleen een privé-norm van interpersoonlijk gedrag, maar ook het fundament van een ethiek van burgerlijke betrokkenheid en instellingen: rechtssystemen en sociale structuren zijn rechtvaardiger naarmate ze zich naderen aan het principe dat de regels die voor anderen worden vastgesteld, ook de normen moeten zijn die men zelf accepteert.

II. De smalle weg: radicaliteit van volgen

De instructie over de «smalle weg» (Mat 7,13-14; zie ook Luc 13,24) introduceert een toon van eisendheid die in contrast staat met de menselijke neiging naar gemak: «Betreed de smalle weg, want breed is de weg en ruim het pad dat naar verdoemenis leidt, en veel zijn degenen die daarop ingaan». De interpretatie van deze afbeelding heeft historisch gezien tussen een kwantitatieve (de meeste mensen gaan verloren) en een kwalitatieve lezing geschommeld (het pad van het leven is het radicale pad van het Evangelie, niet dat van het minste ethische niveau). De spirituele traditie heeft de kwalitatieve lezing geprefereerd: de «smalle weg» is de zelf-doding van de ego, de afwijzing van zelfgenoegzaamheid en het zich overgeven aan God zoals beschreven in de Bergrede in zijn vele eisen.

De parallelle passage in Lucas (13,23-24) plaatst de vraag over «of er weinig gered worden» in een eschatologisch kader, het feestmaal waaraan mensen uit alle volken worden uitgenodigd (Lucas 13,29). De «smalle weg» van Lucas leidt niet tot uitsluiting van de meerderheid, maar naar de urgentie om nu binnen te gaan, voordat de deur gesloten wordt. Deze tijdelijke dimensie, de urgentie van het nunc, het nu van de beslissingsmoment, is centraal in de theologie van volgen: de bekering mag niet oneindig uitgesteld worden, want het moment van genade heeft zijn eigen kans.

Mariologie: De “smalle deur” van het “fiat”

De mariologie biedt de “smalle deur” in het “fiat”. Het “ja” van Maria bij de Verkondiging (zie Anunciație) vormt de ultieme toegang tot deze deur: in een moment van verwarring, enorm sociaal risico en mogelijke onbegrip van Jozef en het gezin, zei Maria ja tegen een uitnodiging waar de menselijke rede duizend redenen voor had om te weigeren. Het “fiat” is het model van een evangelisch radicale, onberekende, niet-voorwaardelijke beslissing, vertrouwd op God die “wat Hij belooft, zal volbrengen” (Lucas 1:45).

III. Maria en de gouden regel in praktijk

De Visiteit is het meest elocante voorbeeld van Maria die de gouden regel in praktijk brengt. Maria “dacht na over” wat Elisabeth nodig had: aanwezigheid, steun en gezelschap tijdens een onverwachte zwangerschap op hoge leeftijd, en ze ging erheen. Ze berekende niet de kosten van een meerdaagse reis, wachtte niet op een uitnodiging en stelde geen voorwaarden. De gouden regel, in haar positieve versie (“doe aan anderen wat je zelf zou willen”), vereist precies deze morele verbeeldingskracht: het vermogen om de behoeften van een ander te begrijpen alsof het jouw eigen behoeften waren en dienovereenkomstig te handelen, zonder op een verzoek te wachten.Dit aspect van de gouden regel, de proactieve houding in plaats van te wachten op een verzoek, is een van de meest veeleisende dimensies. Het is makkelijker om te reageren op verzoeken dan behoeften te voorzien. Het is eenvoudiger “geen schade berokkenen” dan “naar voren te treden”. De actieve vorm van de gouden regel eist morele verbeeldingskracht: het vermogen om uit je eigen perspectief te stappen en die van een ander diep genoeg in te nemen om zijn of haar behoeften te begrijpen. Deze morele verbeelding, de empathie die ethisch handelen informeert, wordt geïllustreerd door de Visiteit: Maria dacht na over Elisabeth, nam haar situatie in zich op en ging erheen.De liturgische traditie van de zaterdag als Mariadag (zie Art73) heeft een diepe band met de gouden regel: het is de dag waarop Maria wordt beschouwd als model voor gratis dienstbaarheid en beschikbaarheid aan anderen. Echte mariaanse devotie richt zich niet alleen naar binnen, voor het spirituele troost van de devoot, maar ook naar buiten, naar de wereld, in de logica van de gouden regel: net zoals Maria Elisabeth diende, wordt de devoot van Maria uitgenodigd om te dienen wie het nodig heeft. De “Salve Regina” (Heilige Koningin), die om hulp van Maria smeekt, is ook een herinnering dat Maria’s liefde zich richt tot alle “miserabele” wezens en dat de devoot van Maria dezelfde blik op de miseren rond hem of haar moet hebben.

Paap Johannes Paulus II beschreef in Redemptoris Mater (1987), Maria als degene die «alle menselijke noden voelt als haar eigen», een formulering die precies de Gouden Regel in zijn volste vorm weerspiegelt: de noden van anderen voelen alsof het jouw zijn. Deze capaciteit om zich te identificeren met het lijden van een ander, de mariale mededogen, is niet alleen een devotie-attribuut, maar de precieze toepassing van het principe dat Jezus formuleerde in Mt 7,12. Maria is het model van de Gouden Regel omdat zij de morele verbeelding van liefde tot in het uiterste heeft geleefd.

IV. De weg naar het leven

De «smalle weg» naar het leven (Mt 7,14) is uiteindelijk de weg van liefde die de Gouden Regel beschrijft. Het lijkt paradoxaal om liefde te beschrijven als een «smalle weg», maar spirituele ervaring bevestigt het paradox: het is veel makkelijker voor jezelf te leven dan voor anderen. Het is veel eenvoudiger om te oordelen dan om te dienen. Het is veel gemakkelijker om schade aan anderen te vermijden dan actief goed te doen. Liefde in haar evangelisch vorm, liefde voor vijanden, onbaatzuchtig dienen, onvoorwaardelijk vergeven, is de meest veeleisende weg die er bestaat, en daarom volgen er weinigen deze weg.

Het christelijke spirituele leven wordt door de traditie beschreven als een weg, geen staat. De Kruistocht, de Zuiveringsweg, de Verlichtingsweg, de Eenheidsweg uit de mystieke traditie, zijn allemaal uitdrukkingen van het besef dat leven met God een proces is, een beweging, een reis. De «smalle weg» is geen enkel moment maar een voortdurende houding: het permanente discerneren dat de veeleisende liefde boven de gemakzucht van egoïsme stelt. Deze houding wordt ondersteund door gebed, sacramenten, gemeenschap en de middelen die Jezus zelf in het Evangelie volgens Matteüs heeft beschikbaar gesteld.

De rol van Maria op deze weg is meervoudig: zij is model (ze toonde hoe je de smalle weg betreedt), metgezel (zij begeleidt hen die deze weg volgen) en bemiddelaar (zij smeekt voor degenen die aarzeling kennen op deze weg). Echte Maria-devotie vervangt niet de inspanning van de leerling, maar biedt de middelen om hem te ondersteunen. Het Rozenkrans, Lectio Divina en contemplatie van de mysteries uit het leven van Maria zijn manieren om het hart te trainen in de Gouden Regel: door iemand te contempleren die deze volledig heeft geleefd, wordt het hart langzaam maar zeker opgeleid om hetzelfde te doen.

De samenvatting van de Bergrede die de Gouden Regel vormt, wijst naar het horizon van Matteüs 25, vers 40: «Wat gij aan een van deze mijn kleine broeders hebt gedaan, dat hebt gij aan mij gedaan» (Mt 25,40). De identificatie van Jezus met de «kleinste» verandert de Gouden Regel in theologie: anderen behandelen zoals ik zelf wil worden behandeld is Christus behandelen zoals ik zelf wil worden behandeld. De «smalle deur» naar het leven loopt via het gezicht van de armen, zieken, vreemdelingen, gevangenen, de «kleinste» waarin Christus aanwezig is. Maria, die zich identificeerde met de armen in het Magnificat («geloofde dat haar woord vervuld zou worden»), is de gids op deze weg.