Maria, de vrouw van Genesis. Een theologische lezing.

Maria, vrouw van Genesis: Gn 3,15, het eerste evangelie en de vijandschap tussen de vrouw en de slang in de tipologische traditie

Wanneer we de Bijbel openen, zien we dat het eerste boek, Genesis, en het laatste boek, Openbaring, beide over een vrouw spreken. Hun namen worden niet expliciet genoemd, of als ze dat zijn, zijn het namen die hun rol in het verhaal beschrijven in plaats van hun identiteit (Eva = moeder van alle levenden).

Aangezien de Bijbelgod in de geschiedenis tussenbeide komt om een verbond met de mensheid te sluiten, moet de vrouw in deze context in verband worden gebracht met dit verbond. Als we het boek Genesis beginnen met het verhaal van een oorspronkelijke val die de reden voor zonde in de wereld zou hebben ingebracht, hebben we ook de aankondiging van een verbond met de vrouw en haar nageslacht. Dit verbond-belofte-testament werd geformuleerd in Genesis 3,15: «Ik zal vijandschap zetten tussen jou en de vrouw, tussen jouw nageslacht en haar nageslacht. Zij zal je hoofd verwonden, en jij haar hiel». Deze aangekondigde vijandschap tussen de Vrouw en de Geest van het Kwaad plaatst de Vrouw als bondgenoot van God, oftewel binnen het Verbond dat God met de mensheid sluit. Over dit vers voegen we toe dat de Latijnse vertaling suggereert dat de Vrouw de slang zal verslaan, terwijl de Hebreeuwse tekst de overwinning aan haar nageslacht toewijst.

Het feit dat de vijandschap tussen slang en vrouw in Genesis een door God gewild feit is, blijft bestaan. Deze vijandschap ontleent aan de zonde en volgens de verhaallijn zou de vrouw vriendelijk tegenover de slang en vijandig tegenover God zijn geweest. Met het proto-evangelie wordt de situatie omgedraaid: de macht van Gods reddingsplan plaatst de vrouw als vijand van de slang en vriend van God. Deze oorspronkelijke narratie over de eerste zonde toont aan hoe Gods positie ten opzichte van de vrouw in de Verbond met de mensheid gewild en gratis aangeboden is.

Als we niet op een oppervlakkige manier naar de tekst kijken, zien we dat de interpretatie ervan essentieel is om in de diepe spirituele betekenis van de Schrift te duiken. Het werkwoord shuf dat wordt gebruikt om deze strijd tussen de nakomelingen en de slang te beschrijven, heeft sommige vertalers ertoe gebracht te stellen dat terwijl de vrouw de slang onder haar voet pakt, de slang haar achilleshiel zou bijten. Zo zou het kunnen lijken alsof er een cirkelstrijd tussen hen is zonder een definitief teken van overwinning. In dat geval zou de overwinning van God in de mensheid door Christus niet bestaan en zou het orakel van God over de straffen van de slang geen waarde hebben, aangezien het een strijd tussen goed en kwaad zou zijn zonder de overmacht van de slang te erkennen. Natuurlijk is de definitieve overwinning die van de Messias-Redder, voor wie de slang alleen maar kan kijken vanaf de bodem naar de achilleshiel die hem verplettert, op een manier dat de geest van het kwaad altijd machteloos blijft.

Aan de andere kant heeft de afstamming van de vrouw een mysterieus karakter. Het lijkt waarschijnlijk te verwijzen naar een mannelijke afstammeling die de nederlaag van Adam moet herstellen, en deze overwinning zal de mensheid een nieuwe bestemming (Pasen-overwinning) openen. We moeten echter overwegen dat de mens voortkomt uit een vrouw, wat het eerder bevestigt wat we over de rol van de vrouw in de strijd tegen de duivel hebben gezegd. Een nog expressievere benaming is die van de mens die voortkomt uit een vrouw, want vanuit een perspectief van redding wordt de schepping hersteld door een vrouwelijk geboren mens.

Over de identiteit van deze vrouw, zonder de tekst te forceren, weten we dat het een initiële verwijzing is naar Eva als uitgangspunt, maar vooral openstaat voor de toekomst, aangezien de vrouw eschatologisch en messiaans is en als zodanig de Moeder van de Messias zal zijn. In de Hebreeuwse traditie begint Gods zegen aan de patriarchen met de vrouwen zoals Sara, Rebeca en Rachel, die moeders worden door tussenkomst van YHWH. Deze prioriteit van de moeders in Gods zegen om de geboorte van de Zoon te bewerkstelligen, vervult Gods plan: de door God gekozen afstammeling, die het grote lot van het volk zal voorbereiden, wordt aan zijn moeder aangeboden binnen een verbond.

We kunnen derhalve concluderen dat er een vijandschap bestaat tussen de vrouw en de slang, zelfs voordat de definitieve overwinning van haar nakomeling wordt aangekondigd. Maria wordt dan als een voorfiguur gezien in het verhaal van de Anunciatie. Hoewel de profetie haar identiteit niet expliciet noemt, beschrijft het haar rol en hoe God de vrouw wilde maken tot een bondgenoot in de strijd tegen de kracht van het kwaad, en aan deze vrouw een moederschap toewenste dat zou leiden tot de uiteindelijke overwinning.

De met Maria gesloten alliantie, zoals beschreven in het proto-evangelie, verschijnt duidelijk als een cruciale alliantie voor het lot van de mensheid, een alliantie die, beginnend bij de vrouw en eindigend met de overwinning van haar zoon, de nieuwe schepping zou moeten bewerkstelligen van wat door de zonde was vernietigd.

We sluiten dit traject af met de woorden van Paus Johannes Paulus II:

«Bij de verhalende beschrijving van Sint Lucas over de Anunciatie, wijst de Traditie en het Leergezag ook op het proto-evangelie (Gen 3,15) als een bijbelbron van de waarheid van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria. Dit bijbelvers inspireerde, vanuit een oude traditie: ‘Zij zal u de hoofd te smoren’, vele afbeeldingen van de Onbevlekte die de slang onder haar voeten verplettert. […] De bijbelse tekst plaatst een diepe solidariteit tussen de afstammeling van de vrouw en de slang en haar nageslacht. Daarom is het consistent met de oorspronkelijke betekenis van de zin om in de afbeelding van de Onbevlekte te zien, die de slang niet zelf verslaat, maar door de genade van de Zoon. In dezelfde tekst zien we hoe de vijandschap tussen de vrouw en haar nageslacht met de slang en haar nageslacht expliciet door God wordt ingesteld, wat van bijzonder belang is als we het probleem van de persoonlijke heiligheid van Maria in ogenschouw nemen. Om een onverzoenlijke vijand te zijn van de slang en haar nageslacht, zou Maria vrij moeten zijn van elke zonde. En dit al vanaf het allereerste moment van haar bestaan. […] De absolute vijandschap die God tussen de vrouw en de duivel en zijn nageslacht heeft ingesteld, impliceert derhalve in Maria’s Onbevlekte Ontvangenis een volledige afwezigheid van zonde, al vanaf het begin van haar leven. De Zoon bracht een definitieve overwinning over Satan en liet de Moeder er al vroeg van profiteren, door haar te bewaren van zonde. Hierdoor kreeg Hij haar de kracht om de duivel te weerstaan, en zo realiseerde Hij in het mysterie van de Onbevlekte Ontvangenis het meest opmerkelijke effect van Zijn verlossingswerk.»

We begrijpen dan het rol van Maria als moeder van de nieuwe alliantie tussen God en de mensheid, en de vraag die zich opdringt: Wat zou dan de rol van de moeder zijn in de missie van de kinderen? Wat is die alliantie tussen God en de kinderen, die door de moeder wordt gedragen?Om de theologie van Maria als vrouw van Genesis te verdiepen, raadpleeg de encycliek van Johannes Paulus II: Redemptoris Mater over Maria in de volheid van de tijd en in het proto-evangelie.

Verdergaand onderzoek:

• Verken Mariologie • Bestudeer Theologie mariana • Onderzoek Maria-apparities • Volg de Postgraduaat in Mariologie.