Pseudo-Dionysius Areopagita – De hemelse hiërarchie: de nieuwe hemelse koor van engelen

De hemelse hiërarchie (De caelesti hierarchia) van Pseudo-Dionysius Areopagita (anoniem Syrisch auteur uit de 5e-6e eeuw, ten onrechte geïdentificeerd als Dionysius Areopagita, bekeerd door Paulus in Handelingen 17, 34) is het werk dat de leer over de Negen Hemelse Koren definitief gestructureerd heeft. Zijn invloed op de westerse theologie, via Thomas van Aquino, is absoluut.

Geschiedenis van de toeschrijving

De auteur noemt zichzelf “Dionysius”, die volgens de legende door Paulus zou zijn bekeerd op de Areopagus van Athene (Handelingen 17, 34). Deze toeschrijving werd tot de Renaissance aanvaard, maar tegenwoordig wordt de naam als pseudoniem beschouwd. De echte auteur was waarschijnlijk een Syrische monnik uit het einde van de 5e eeuw (rond 500 na Chr.), beïnvloed door de neoplatonische filosofie van Proclus (412-485).

De ontdekking van de valse toeschrijving (Lorenzo Valla, 1457, Erasmus van Rotterdam) heeft zijn theologisch gezag niet verminderd: de Kerk erkent zijn leer als authentiek katholiek.

Structuur van De hemelse hiërarchie

Het werk bestaat uit 15 hoofdstukken, georganiseerd rond drie thema’s:

1. Hoofdstukken 1-3: Algemene principes over engelen als goddelijke boodschappers
2. Hoofdstukken 4-9: Beschrijving van de drie hiërarchieën en de negen koren
3. Hoofdstukken 10-15: Hoe engelen zich verhouden tot mensen en het universum

De drie hiërarchieën

Pseudo-Dionysius organiseert de engelen in drie hiërarchieën van drie koren elk:

I. Eerste hiërarchie (hoogste) – Hoofdstuk 7

“De eerste hiërarchie staat dicht bij de primaire goddelijkheid en is de eerste die deelneemt aan de rechtstreekse verlichting van God.”

1. Serafijnen (Hebreeuws: seraphim, “vlammende”): contemplatie van de goddelijke liefde
2. Cherubijnen (Hebreeuws: kerubim): volmaakte kennis van God
3. Tronen: onveranderlijke aanwezigheid bij God

II. Tweede hiërarchie (middelste) – Hoofdstuk 8

“De tweede hiërarchie ontvangt het licht van de eerste en straalt het uit naar de derde.”

1. Heerschappijen (Grieks: kyriotetes): overheersers over de lagere hiërarchieën
2. Krachten (Grieks: dynameis): kosmische kracht, verwezenlijking van wonderen
3. Machten (gr. εξουσίες): ordening als hiërarchieën
   

   III. Derde hiërarchie (laagste) – hoofdstuk 9

   «De derde hiërarchie staat dicht bij de wereld van de mensen, zij oefent providentiële actie uit.»

   – Principaten (gr. αρχαι): bestuur van volken en naties
   – Aartsengelen (gr. αρχαγγελοι): boodschappers van de grote daden
   – Engelen (gr. αγγελοι): persoonlijke boodschappers

   Griekse tekst – hoofdstuk 7 (uittreksel)

   > «Τα ιερατικά τάξεις ουράνια εξετάζομεν, δηλώνοντας ότι η πιο κατάλληλη και θεολογικά πρώτη τάξη είναι η ιερή σύσταση των Σεράφιν, των Κερουμπιν και των Θρόνων.»

   Nederlandse vertaling

   > «Wij onderzoeken de hemelse hiërarchische ordeningen en stellen vast dat de meest eigenlijke en theologische eerste orde de heilig geconstitueerde orde van de Serafijnen, de Cherubijnen en de Tronen is.»

   De drie kenmerken van de hemelse hiërarchie

   Pseudo-Dionysius definieert dat elke engelenhiërarchie drie kenmerken heeft:

   – Zuivering (katharsis): zich bevrijden van alle imperfecties
   – Verlichting (photismos): het ontvangen van goddelijk licht
   – Volmaaktheid (teleiosis): zich verenigen met de bron van het goede

   Deze drie momenten zijn ook kenmerkend voor de menselijke kerkelijke hiërarchie: vandaar zijn invloed op de sacramenten en het monnikenleven.

   Historische ontvangst

   Patristiek en Byzantijnse traditie

   – Sint Maximus de Belijder (7e eeuw): eerste grote Griekse commentator op Pseudo-Dionysius
   – Sint Johannes Damascenus (8e eeuw): integreert hem in zijn theologische synthese
   – Patriarch Photius (9e eeuw): erkent de autoriteit van het werk in de Byzantijnse Kerk

   Middeleeuws Latijn

   – Johannes Scotus Erigena (9e eeuw): eerste Latijnse vertaling
   – Sint Bernardus (12e eeuw): gebruikt hem intensief in zijn mystieke werken
   – Hugo van Sint-Victor (12e eeuw): eerste grote Latijnse commentator
   – Sint Thomas van Aquino (13e eeuw): integreert hem in de Summa Theologica en sticht het scholastieke angelologische systeem
   – Sint Bonaventura (13e eeuw): ontwikkelt de mystieke richting
   – Meister Eckhart (14e eeuw): mystieke speculatie gebaseerd op Pseudo-Dionysius

   Recent Leergezag

   – Catechismus van Rome (1566): neemt de dionysische hiërarchie over
   – KKK (1992): vermeldt impliciet de negen koren (n. 330)Liturgie van de Uren: de Vespergezangen (met name die van het Zesde Uur) verwijzen vaak naar de negen hemelse koren.

   Theologische betekenis

   Het werk van Pseudo-Dionysius beantwoordt twee grote vragen van de angelologie:

   1. Waarom het getal «negen»?

   Drie drieheden van drie: de goddelijke Drie-eenheid vermenigvuldigd met zichzelf. Het getal negen is symbolisch voor de goddelijke volheid. De negen hemelse koren weerspiegelen de Drie-eenheid in de geestelijke schepping.

   2. Waarom bestaat er een hiërarchie van engelen?

   Om deel te nemen aan de goddelijke genade in verschillende graden: hoe dichter bij God, hoe volmaakter de goddelijke verlichting wordt ontvangen. De hiërarchie is geen machtsstructuur, maar een dienst van verlichting.

   Pseudo-Dionysius in de christelijke iconografie

   De negen hemelse koren zijn in de christelijke iconografie vastgelegd op basis van Pseudo-Dionysius:

   • Serafijnen: zes vleugels, rood, vurig
   • Cherubijnen: blauw, met boeken (wijsheid) of vleugels die het lichaam bedekken
   • Tronen: figuren met wielen (Ezechiël 1)
   • Heerschappijen: met scepters
   • Krachten: met aura’s, etherische krachten
   • Machten: met wapens, bescherming
   • Principaten: beschermers van volken
   • Aartsengelen: gevleugeld, jonge gewapende wezens (met name Michaël, Gabriël, Rafaël)
   • Engelen: gevleugeld, gekleed in witte gewaden

   Aanvullende lectuur

   Sint Thomas – Traktaat over de engelen (Summa Theologica, 50-64) | Sint Michaël | Sint Gabriël | Sint Rafaël | Beschermengelen

   Postgraduaat in Mariologie

   Wil je je kennis van Mariologie verdiepen? Ontdek dan het Postgraduaat Mariologie aan de Locus Mariologicus – een academische opleiding die theologische strengheid, spiritueel leven en de levende traditie van de Kerk combineert.

   Op de wachtlijst zetten →

   Wil je angelologie op academisch niveau bestuderen?

   Dit artikel is ontstaan uit de werken van de bibliotheek van Locus Mariologicus. Angelologie is een van de vakken in het Postgraduaat Mariologie, binnen een curriculum van 360 uur dat zich uitstrekt van de Bijbel tot de Vaders van de Kerk en het Leergezag.

   Het postgraduaatprogramma bekijken