Thomas van Aquino – Behandeling van engelen (Suma theologica, I, qq. 50-64): filosofisch-theologische synthese

Het Traktaat over de Engelen van Sint Thomas van Aquino (Summa Theologica, Deel I, vragen 50-64) vormt de meest systematische en diepgaande theologische en filosofische synthese over engelologie ooit geschreven. Het werk werd tussen 1265 en 1268 in Rome en Parijs opgesteld en is een onmisbaar referentiepunt voor alle latere katholieke theologie over engelen. Het heeft rechtstreeks bijgedragen aan het Magisterium van het Roomse Geloof (1566), het Tweede Vaticaans Concilie (LG 49-50) en het Catechisme van de Katholieke Kerk (1992).

Structuur van het Traktaat over de Engelen

I. De substantie van de Engelen (vragen 50-53)

Vraag 50, Over de Substantie van de Engelen: Hun spirituele natuur.

Vraag 51, Over de Verbintenis van Engelen met Lichamen: Of engelen lichamelijke vormen kunnen aannemen.

Vraag 52, Over de Plaats van de Engelen: Hun relatie tot de ruimte.

Vraag 53, Over de Lokale Beweging van Engelen: Hoe zij zich «bewegen».

II. De kennis van de Engelen (vragen 54-58)

Vraag 54, Over de Algemene Kennis van de Engelen

Vraag 55, Hoe de Engelen Kennis Verwerven: Door inwendige, niet-verwervende soorten.

Vraag 56, Over Materiële Kennis: Hun kennis van elkaar.

Vraag 57, Over de Kennis van de Engelen over Materiële Dingen

Vraag 58, Over de Manier van de Angelse Kennis: Intuitief, niet discursief.

III. De wil van de Engelen (vragen 59-60)

Vraag 59, Over de Wil van de Engelen

Vraag 60, Over de Liefde of Verlangen van de Engelen

IV. De schepping en oorspronkelijke toestand van de engelen (vragen 61-64)

Vraag 61, Over de Schepping van de Spirituele Substanties van de Engelen

Vraag 62, Over de Volmaaktheid van de Gelukkige Engelen in de Glorieuze Staat

Vraag 63, Over de Zonde van de Engelen naar Onrechtvaardigheid

Vraag 64, Over de Straffen van de Démonen

Centrale stellingen van Thomas over de Engelen

1. Engelen als puur spirituele substanties

Latijn: «Substantiae spirituales seu intellectuales sunt incorporeae, omnino. Et hae sunt quas vocamus angelos» (ST I, q. 50, a. 1).

Nederlands:«De geestelijke of intellectuele substanties zijn absoluut onlichaamlijk. En dit zijn de wezens die we engelen noemen.»Thomas verdedigt zich tegen Sint Boaventura (die een geestelijke substantie bij engelen bepleitte) door te stellen dat engelen puure geesten zijn, vormen zonder materie. Elke engel is een soort op zich, niet slechts een individu van een algemene soort.2. Elke engel is een onderscheidende soort«Er zijn vele engelen naar het aantal, volgens de diversiteit van de soort» (ST I, q. 50, a. 4).«Engelen zijn talrijk in aantal volgens de diversiteit van soort.»Deze stelling is typisch tomistisch: elke engel is een onvervangbare soort, Sint Michaël behoort tot een andere soort dan Sint Gabriël. Deze gedurfde stelling werd door sommige escatisten in twijfel getrokken, maar werd later in de scholastiek tot orthodoxie verheven.3. Intuïtief kennis van engelen«Engelen zien alle essenties in God» (ST I, q. 56, a. 3).Engelen redeneren niet discursief zoals mensen, ze kennen dingen intuïtief, door de essenties van dingen in God te zien. Daarom kennen ze elkaar perfect.4. Val van engelen door trots«Het eerste zonde van de engelen was trots… ze wilden iets goddelijks zijn wat hen niet was toegestaan» (ST I, q. 63, a. 2).Thomas analyseert in detail de val van de engelen. Lucifer wilde een «gelijkheid met God» die hem niet was toegestaan in zijn gecreëerde natuur. Deze trots was geen intellectueel fout maar een vrijwillige en onherroepelijke keuze.5. Onherroepelijkheid van de keuzes van engelen«De wil van de engel, uit zijn natuur, blijft onveranderlijk aan de keuze vastgeklemd» (ST I, q. 64, a. 2).Engelen kunnen hun keuze niet veranderen zoals mensen. Daarom is de val van demonen definitief en onomkeerbaar, ze zullen voor altijd in de staat blijven waarin ze zich hebben geplaatst.De negen engelcorenThomas neemt de hiërarchie van de negen coren van Pseudo-Dionysius Areopagita (5e eeuw) over en systemiseert deze:| Hiërarchie | Coro | Functie | Etimologie | |—|—|—|—| | 1e | Serafins | Liefde voor God | «Vlammend» | | | Querubins | Kennis van God | «Volheid van kennis» | | | Tronos | Stabiliteit van Gods rechtvaardigheid | «Zedigheid van God» | | 2e | Dominações | Besturen van andere hiërarchieën | | | | Virtudes | Verrichten van wonderen | |

«Kracht»
Macht	Tegenstand bieden aan het kwaad	«Macht»
3e	Heerser	Bewaking van volken en naties	,
	Arkanengelen	Boodschappers van grote zaken	«Hoofdboodschappers»
	Engelen	Boodschappers van individuele zaken	«Boodschappers»

Invloed van het Magisterium

De Traktaat over de Engelen van Thomas van Aquino heeft rechtstreeks invloed gehad op:

• Concilie van Trente (1545-1563): Thomas werd naast de Heilige Schrift geplaatst tijdens het Concilie.
• Romeins Catechisme (1566): neemt samenvattend de tomistische stellingen op.
• Encyclique Aeterni Patris (Leen XIII, 1879): verklaart Thomas een Algemeen Dokter van de Kerk.
• Codex Iuris Canonici (1917 can. 1366, 1983 can. 252): bepaalt dat theologie moet worden onderwezen «conform de methode, leer en beginselen van de Dokter Angelicus».
• Vaticaan II: Optatam Totius n. 16 en Gravissimum Educationis n. 10 bevestigen Thomas als meester van de katholieke theologie.
• Johannes Paulus II, Fides et Ratio (1998): «Thomas heeft altijd het verdienste gehad om de relatie tussen geloof en rede in een juiste context te plaatsen».

Filosofische erfenis

De Traktaat over de Engelen van Thomas van Aquino heeft filosofische implicaties die verder reiken dan de theologie:

• Metafysica: graden van zijn, van materiële schepselen tot pure geesten
• Epistemologie: soorten kennis, zintuiglijk, rationeel, intuïtief
• Antropologie: de mens als «middelbare entiteit» tussen engelen en dieren
• Filosofie van de Geest: intelligentie als spirituele capaciteit
• Kosmologie: de onzichtbare wereld als reële dimensie van het universum

Aanvullende lectuur

IV Concilie van Latraan 1215 | Florence, Cantate Domino 1442 | Romeins Catechisme | CCC over Engelen en Démonen

Postgraduaat in Mariologie

Wilt u uw kennis van Mariologie verdiepen? Ontdek dan de Master in Mariologie van Locus Mariologicus – een academische opleiding die theologische strengheid, spirituele levenswijze en de levende traditie van de Kerk combineert.

Inschrijven of meer informatie →