Maria en het contemplatieve leven

Door Prof. Dr. Daniel C. Afonso · Bijgewerkt op 9 oktober 2026

Gebed en contemplatie

In het geestelijk leven zijn gebed en contemplatie zo nodig als, bij wijze van spreken, de longen in het fysiologische leven: het gebed is nodig, dat meer betrekking heeft op de lippen, op het luisteren, op het woord. En de contemplatie is nodig, die meer betrekking heeft op de ogen en dus op de blik.
Om mensen van gebed te zijn, om brandende braamstruiken te worden, is gebed nodig en ook contemplatie. Het gebed zonder contemplatie loopt het risico een cerebraal en/of mechanisch gebed te worden, te vervallen in het gevaar, door Jezus aangewezen, woorden te verspillen zoals de heidenen (Mt 6,7).
Daarom kan alleen de contemplatie ons in staat stellen een gebed te beoefenen – dat wij moeten verrichten – van lezing, meditatie en zelfs van het uitspreken van woorden, met innerlijkheid.
Anderzijds heeft de contemplatie in de christelijke visie gebed, woorden, luisteren nodig: een contemplatie die alleen maar kijken is, alleen maar concentratie, loopt het risico narcisme te worden en valse mystiek, die de stilte en de vrede van de woestijn is, niet de stilte die het Woord hoorbaar maakt, die ons in staat stelt te luisteren naar de Geest die de wegen van God ingeeft, en die ons in staat stelt de Heer te ontmoeten die komt.
Contemplatie vertaalt in onze taal de Griekse term Θεωρια (theoria). Maar terwijl contemplatie afgeleid is van het Latijnse contemplari, is theoria afgeleid van het Griekse θεωρειν. Zo ontdekt men twee betekenissen van contemplatie, die van visie en die van tempel, die intussen samenkomen in de ene centrale betekenis: de blik is altijd een deel van ons, gesitueerd op een bepaalde plaats, die het gezichtspunt wordt van waaruit wij kijken. En alles wat door ons gezien en gekend wordt, ordent zich eveneens rond een middelpunt. Zo is het met de tempel, die de ordenende activiteit uitdrukt van onze beleefde werkelijkheid rond een middelpunt waarin wij God plaatsen.
Welnu, in het christelijk geloof is het middelpunt van deze alles ordenende activiteit het Kruis, de troon van het geslachte Lam, hart van de Kerk en van de liturgische handeling, waaruit de gave van de Geest voortvloeit: het Kruis en Pinksteren, die het mysterie van de dood en de verrijzenis van Christus uitdrukken en opnieuw actueel maken, geven dynamiek aan de centrale plaats van het geloof in de liturgie, die een handeling is van concentratie en decentralisatie van het leven van de Kerk. En op de weg van het geloof neemt ook het leven van iedere christen deel aan dit mysterie van kerkelijke concentratie en decentralisatie.
Maar het werk van concentratie en decentralisatie is onmogelijk als er niet werkelijk een stevig middelpunt is. En dit middelpunt is de aanwezigheid van de Geest van God in ons, het koningschap van Jezus die vanaf zijn Kruis in onze harten heerst. Om dus beschouwers van de levende God te zijn, door Hem bewoond, moet het luisteren aandachtig zijn voor het Woord, dat in onze tijd Parabel is geworden. En de blik moet doordringend worden (vgl. Num 24,3-5 “en hij hief zijn spreuk aan en zei: Zo spreekt Bileam, de zoon van Beor, en zo spreekt de man met geopende ogen. Zo spreekt hij die de woorden van God hoorde, die het visioen van de Almachtige ziet. Die neervalt, en zijn ogen worden geopend: hoe schoon zijn uw tenten, o Jakob, uw woningen, o Israël”!), in staat het Beeld te zien dat één in wezen is met de Vader (2 Kor 4,4 “in wie de god van deze eeuw het verstand van de ongelovigen verblind heeft, opdat het licht van het evangelie van de heerlijkheid van Christus, die het beeld van God is, hun niet zou beschijnen”), in zijn icoon en dat in ieder beeld aanwezig is dat zichtbaar is voor de ogen van het vlees.

De menswording van het Woord van God

Wij kunnen gebed en contemplatie met Maria beoefenen vanuit de gebeurtenis van de menswording van het Woord van God, wat aanvaardbaar is, alleen als wij erkennen dat er geen tegenspraak bestaat. Hoe zou God, die zuivere geest is, vlees hebben kunnen worden? Hoe zou het Onstoffelijke materie kunnen worden, volgens een uitdrukking van de heilige Johannes Damascenus?
Wij lezen in de proloog van het Evangelie van Johannes: “in het begin was reeds het Woord, en het Woord was gericht naar Hem die God is, en het Woord was God” (Joh 1,1). Een ietwat ongewone vertaling, bewust zo gekozen, om de gelijkenis in houding te laten uitkomen tussen het Woord van God en het woord dat God tot zijn profeten richtte (vgl. Jes 38,4. Jer 1,2.4.11.13. Ez 6,1. 7,1). De Griekse uitdrukking πρὸς τὸν θεόν (= in de richting van God) drukt de wezenlijke gerichtheid van het Woord van God uit. En deze gerichtheid blijft in Hem aanwezig, ook na de menswording, en geeft leven aan elk woord en elk gebaar van Hem: alles komt van God en alles is op God gericht.
In dit Woord van God, dat God is, is reeds vóór de schepping het scheppingsplan vervat, dat met een bijbelse term de goddelijke wijsheid wordt genoemd. Zo begint men te begrijpen dat contemplatief zijn betekent wijs zijn, niet volgens de mentaliteit van de wereld, maar volgens “de gezindheid van Christus” (1 Kor 2,16). Deze hemelse wijsheid bestaat erin het plan van God te ontdekken in de dingen en in de menselijke gebeurtenissen, alles te zien met de ogen van God, want alles is als een woord van God, dat voortkomt uit het ene vleesgeworden Woord en dat tot het “verstaan” van Hem leidt.

Verder lezen wij dat “God, die al vele malen in vroegere tijden en op verschillende wijzen tot de vaderen had gesproken door de profeten, ten slotte, in deze dagen, tot ons gesproken heeft door de Zoon. Deze Zoon, die de afstraling is van zijn heerlijkheid en de afdruk van zijn wezen, is het beeld van de onzichtbare God, geboren vóór alle schepselen” (Heb 1,1-3. Kol 1,15).

Het ene Woord van God dus, het Woord dat vlees is geworden in de schoot van Maria, is de volledige uitdrukking van God en ook de volledige uitdrukking van de schepping: in Hem is de betekenis samengebracht van alle woorden van God, zowel van die welke scheppen als van die welke de schepping haar zin geven. Dit heeft een enorm gevolg voor het geloofsleven: wanneer wij de Heilige Schrift lezen, vinden wij woorden. Maar deze woorden worden, nu het Woord vlees is geworden, verwerkelijkt, vervuld, samengebracht in het ene Woord dat “zijn tent onder ons heeft opgeslagen” (Joh 1,14).

Jezus heeft dus de sleutel om de betekenis te openbaren van elk woord dat uit de mond van de aartsvaders en profeten komt. Alles wat wij in de Schrift lezen, is daarom een woord dat uit zijn mond komt, het is zijn brood, gebroken voor ons die Hem aanhangen. Nu wordt het Woord van God, met het gebaar van de menswording, materie door een menselijke stem en een menselijk gelaat aan te nemen, om met onze oren gehoord en met onze ogen gezien te worden: het nadert de mens door van zichzelf een parabolisch Woord te maken (dat wil zeggen Parabel) en toont zich aan de mens door een zichtbaar Beeld te worden (dat wil zeggen Icoon: een beeld dat het mogelijk maakt om, door wat het toont, te denken wat onzichtbaar is en niet met de ogen van het lichaam kan worden gezien). Daardoor wordt heel de Schrift parabolisch, want het Woord, dat geheel naar God gericht was, heeft zich bij zijn menswording ook volledig tot de mens gewend, heeft zich naast de mens geplaatst en is zo een parabel geworden.
Nu moeten wij dit Woord herkennen dat naast ons leeft en zich voortdurend tot ons richt. Het lijkt alsof het Woord naast ons staat om met ons de weg van het leven te gaan. En wij kunnen Hem begrijpen door te aanvaarden met Hem mee te gaan, en alleen onderweg, dat wil zeggen na de beslissing Hem aan te hangen, kunnen wij tot een begrip van Hem komen door een relatie met Hem. De parabolische dimensie omvat heel de openbaring van God, niet alleen die welke zich voltrekt met woorden, maar ook die welke zich voltrekt met gebaren en gebeurtenissen.
Alles gebeurt zoals bij de Emmaüsgangers, die de uitleg van de Schriften horen en Jezus herkennen bij het breken van het brood. Er zijn dus twee werkingen van het mensgeworden Woord van God: het Woord wordt Parabel (woord dat altijd naast de mens wordt uitgesproken). Van Beeld dat één in wezen is met de Vader wordt het Woord Icoon (historisch beeld dat Hem toont in elke gebeurtenis van het menselijk bestaan). En daarna straalt het uit in vele woorden en parabels, in vele beelden en gebaren (gewone en buitengewone), opdat wij de weg kunnen vinden die ons naar Hem leidt.
Op deze weg naar het mensgeworden Woord, Jezus Christus, is Maria onze moeder en lerares, die ons in staat stelt onze oren en ogen te gebruiken om over te gaan van de woorden naar het Woord en van de beelden naar het ene beeld van de onzichtbare God. Daarom: “Zalig uw ogen omdat ze zien, en uw oren omdat ze horen” (Mt 13,16). Deze verwijzing naar de oren en de ogen drukt een antropologische wet uit: de mens opent zich voor de werkelijkheid door twee vensters, het gehoor en het gezicht.
In de filosofische traditie worden het gehoor en het gezicht beschouwd als de esthetische zintuigen bij uitstek. En dat betekent dat zij de lichamelijke openingen van de geest zijn, die de mens in staat stellen in relatie te treden met de werkelijkheid die hem omringt. Welnu, doordat Maria en de Kerk ons de Heer openbaren en ons naar Hem leiden, eerbiedigen zij deze structuur van ons. Daarom heeft zich in de Kerk, naast de traditie van de Schriften, de traditie van de heilige beelden ontwikkeld, die het Woord en het Beeld van God tegenwoordig stellen.
Zo kan men het luisteren verruimen met de contemplatie: een diep begrip van de openbaring kan de heilige iconografie niet verwaarlozen. Op dit punt begrijpt men de rol van Maria in het gebed en in de contemplatie van het Woord van God. Maria is immers altijd bij Jezus, zij is geheel betrokken op Jezus: zoals het Woord geheel naar de Vader gewend is, zo is Maria geheel naar de Zoon gewend. Vandaar haar voorbeeldigheid op het vlak van het heil. In overeenstemming met deze functie toont Maria ons hoe wij het Woord kunnen beluisteren door het woord heen, hoe wij het Beeld dat één in wezen is met de Vader kunnen zien door te kijken naar de iconen van de goddelijke liefde, en hoe wij woning van de Heilige Geest kunnen worden, dat wil zeggen braamstruiken van lof voor God de Vader in Christus Jezus.
Geen schepsel is zo geneigd tot de waarheid als Maria, die gebed is, absolute gerichtheid op Christus. Maria toont ons dus ook hoe wij ons tot de waarheid moeten neigen, hoe wij ons op Christus moeten richten en gebed en contemplatie moeten zijn. Daarvoor zijn drie overgangen nodig die Maria ons helpt te voltrekken: van de Parabel naar het Woord door het luisteren naar de woorden van God, van het Icoon naar het Beeld dat één in wezen is met de Vader door de blik van het geloof op de iconen (historische gestalten van de heilsgebeurtenissen), van de contemplatieve gerichtheid naar de contemplatie van de levende God die met ons en naast ons meegaat.

Luisteren naar Maria is de sleutel om het Woord te begrijpen, terwijl de blik de sleutel is om het Onzichtbare te zien: met haar luisteren en haar blik kunnen wij ons leven verlichten met het vuur van de Heilige Geest en die brandende aanwezigheden worden. De Vader zoekt ze, zoals Jezus aan de Samaritaanse vrouw heeft geopenbaard: “maar het uur komt, en is nu, dat de ware aanbidders de Vader zullen aanbidden in geest en waarheid. Want de Vader zoekt zulken die Hem zo aanbidden” (Joh 4,23).

Om de bezinning over Maria en het contemplatieve leven te verdiepen, kunt u de encycliek Redemptoris Mater van Johannes Paulus II raadplegen, die Maria voorstelt als voorbeeld van contemplatief geloof en innerlijke pelgrimstocht.

Verdiep uw studie: verken Mariologie, Mariale theologie, Mariaverschijningen en het Postgraduaat in Mariologie.