Oorsprong en christelijke hoop: van de Bijbel tot de theologie

De christelijke hoop inneemt een centrale plaats in de theologie van Origenes (185-253 na Christus), een van de meest invloedrijke Vaders van de Kerk. Diepgaand gevormd door intensieve studie van de Schrift, ontwikkelde Origenes originele reflecties over de deugd van hoop, waarbij hij deze koppelde aan geloof, liefde en spiritueel vooruitgang. In dit artikel onderzoeken we hoe hoop zich manifesteert in zijn Opmerkingen, Homilieën en Exegese over passages uit het Oude en Nieuwe Testament, waarbij we citaten uitbreiden en verduidelijken om de rijkdom van het origeniaanse denken te illustreren.

Hoop in de Bijbelse context

Het intensieve bestuderen van de Bijbel heeft diepgaand invloed gehad op de manier waarop Origenes nadacht over de christelijke hoop. In zijn Homiliën over het Heptateuch verkent hij thema’s als de tocht door de woestijn, de geestelijke strijd en de vooruitgang van de ziel, altijd deze met hoop in verband bringend, al is het soms impliciet. Hij noemt expliciet de spes resurrectionis (hoop op de opstanding) en geduld als een pad naar toekomstige glorie:

«Laten we leren om met geduld de tegenspoed van dit leven te dragen, want het staat geschreven: “Door de hoop zijn we gered” (Rom 8,24), en de hoop op de opstanding moet ons altijd aanmoedigen.» (Homiliën in Numeren 14,2).

Hoop in het Lied van Lieden

In zijn commentaren op het Lied van Lieden gebruikt Origenes een mystieke huwelijksmetafor om zowel een kerkelijke als een individuele interpretatie te ontwikkelen, waarbij hij geloof en hoop verbindt. Hij benadrukt vertrouwen in het geloof (fide confisus et spe), het associëren met trouw en verlangen naar God:

«De ziel die de Woord liefheeft, verlangt niets anders dan bij Haar te zijn, zich ondersteunend in hoop en geloof.» (Commentaar op het Lied van Lieden 2).

Hoop in de Salmo’s en de Evangelieën

Hoewel zijn commentaar op de Salmo’s niet volledig bewaard is, wijzen fragmenten erop dat Origenes hoop verbond met geloof en deze richtte op Christus en het komende leven. Hij schrijft:

«Hoop ligt in de toekomstige belofte, de genade en het erftenis dat ons te wachten staat.» (Homiliën in de Salmo’s 36,5,1 [PG 12, 1360B]).

In moeilijke tijden schrijft hij:

«Herinner je het woord dat aan je dienaar gegeven is, waarop ik hoopte. Dit is mijn troost in de tegenspoed.» (Homiliën in de Salmo’s 118, 49f [SC 189, 270]).

In zijn commentaren en homilieën over de Evangelieën definieert Origenes hoop als:

«Hoop is het verlangen naar toekomstige goeden die door God beloofd zijn.» (Commentaar op Matteüs 13,30 [GCS Orig. 10, 268]).

Hij spreekt ook over hoop in het vervullen van goddelijke beloften:

«De goede mens haalt goede dingen uit zijn schat (Matteüs 12,35). En met deze hoop wacht de rechtvaardige op zijn beloning.» (Commentaar op Matteüs 12,34 [147]).

Origenes reflecteert vaak over hoop in het komende leven:

«Esperamos uma vida eterna que não termina com a morte, mas é revelada apenas então» (Homiliae in Lucam 15,1 [92,92]).

Esperança en Opstanding

Orígenes bespreekt de hoop op de opstanding bij zijn commentaar op de gesprekken tussen Jezus en de Saduceeën:

«God is niet God van de doden, maar van de levenden (Mt 22,32). Onze hoop rust dus niet op vergankelijke vlees, maar op de goddelijke macht om degenen die in Hem geloven op te wekken» (Commentarium in Matthaeum 17,29-36).

Orígenes: tussen geloof en hoop

Volgens Orígenes gaat christelijke hoop verder dan enkel geloven in de onsterfelijkheid:

«Het is niet genoeg te geloven in de onsterfelijke ziel. We moeten hopen, met verlangen, op de verzoening met Christus, die ons naar de Vader leidt» (Homiliae in Lucam 29,7).

Deze hoop is verbonden met zowel de Verenking als de Parusia:

«Die voor Hem uitkeken, hopen op Zijn tweede komst» (Commentarium in Iohannem 13,59).

Hoop in de kerkelijke en existentiële context

Hoop wordt ook geassocieerd met de missie van de Kerk:

«En Ik zal op deze steen Mijn Kerk bouwen (Mt 16,18). We geloven niet alleen in deze belofte, maar hopen erop dat wij erin standhouden» (Commentarium in Matthaeum 16,22).

Het dient als troost voor de gelovigen:

«Wie Mijn vlees eet en Mijn bloed drinkt, blijft in Mij en Ik in hem (Jo 6,56). Deze hoop troost ons in onze beproevingen» (Commentarium in Iohannem 6,55).

En als een vooruitblik:

«De rechtvaardige leeft uit geloof (Rm 1,17). Maar dit geloof staat niet alleen: het brengt hoop op de eeuwige goederen» (Fragmentum in Matthaeum 79).

In zijn Homiliën over Jeremia verbindt Orígenes hoop, geloof en liefde op basis van 1 Korintiërs 13,13:

«Vreselijk is de mens die in de mens vertrouwt (Jr 17,5). Gelukkig de die in de Heer hoopt. Want de hoop die op God rust, laat nooit vallen» (Homiliae in Ieremiam 6,3).

Hij interpreteert Jeremia 10,13 als uitdrukking van escatologische hoop:

«De hemelkamers zijn geopend voor hen die, door hun daden, voor een grotere glorie zijn bekwaam om op te staan (Jer 10,13)» (Homiliae in Ieremiam 6,3v).

En tenslotte, over Jeremia 15,5 (LXX), moedigt hij aan:

«Stop niet om je te bekeren. Het pad van de Heer is een pad van hoop, dat leidt naar de berg van toevlucht, Christus» (Homiliae in Ieremiam 13,3).

Conclusie

Voor Orígenes is hoop veel meer dan een psychologische toestand: het is een theologische deugd diep geworteld in het spirituele leven, de uitleg van de Schrift en de praktijk van trouw. Zijn hoop transformeert het heden met moed, liefde en vertrouwen in God. Orígenes presenteert een incarnate hoop, gevoed door het Woord en geleid door de Kerk, die de gelovigen naar spirituele volwassenheid en de belofte van God leidt.

Spe Salvi van paus Benedictus XVI neemt de grote patristische traditie van de christelijke hoop op als escatologisch ankerpunt voor het leven van de gelovige.

Verken verder: duik in Mariologie, theologie van Maria, Maria-optredens en de Postgraduaat in Mariologie.

Het Institut Locus Mariologicus is het wereldwijde academische referentiecentrum voor Mariologie. Ontdek onze theologie van Maria, studies rond Maria-optredens en de Postgraduaat in Mariologie.

Om de theologie van de mariane hoop dieper te verkennen, raadpleeg dan de Encycliek Redemptoris Mater van paus Johannes Paulus II.