Petrus van Alexandrië (gest. 311)

Wat is een kerkvader?

De eerbiedwaardige titel van kerkvaders wordt toegekend aan enkele grote theologen die zich niet alleen beperkten tot apologetiek, maar die als hun primaire doel hadden de theologische diepgang van het geloofstradition te onderzoeken, gebaseerd op de openbaring. De meeste van hen waren bisschoppen, vandaar de naam ‘vader’, oorspronkelijk gereserveerd voor de bisschoppen van de gemeenschappen. Maar er waren ook eenvoudige priesters, zoals Jeremia, of leken, zoals Tertullianus. Later leer, om het lidmaatschap van de groep kerkvaders vast te stellen, wijst fundamentele kenmerken uit:

• Orthodoxie in de leer. • Een heilig leven. • Goedkeuring door de Kerk. • Een lidmaatschap van de vroege christelijke tijd.

Kerkvaders onderscheidden zich door deze laatste kenmerk van de (mannen en vrouwen) leeraars van de Kerk, die leefden en leerden in de Middeleeuwen en moderne tijden.

De onderwerpen van de patristiek werden grotendeels geïnspireerd door de Hellenistische filosofie en sapientiale leer, wat een legitieme behoefte van die tijd weerspiegelde. Het nauwe contact met deze filosofie had het gevaar met zich meegebracht dat het christendom niet langer als een puur goddelijke openbaring zou worden beschouwd, gebaseerd op de Heilige Schrift en de apostolische traditie, maar dat het ten onrechte zou worden geïnterpreteerd met gnostische syncretistische speculaties.

Bovendien probeerde een gnose, die in zijn essentie absoluut paags was, al vanaf de eerste eeuwen zich in het christendom te infiltreren, door misbruik te maken van de allegorische interpretatie van de Heilige Schrift om zijn ingewikkelde redenering over de schepping en verlossing van de wereld te rechtvaardigen, en door de echte erfenis van de openbaring te mengen met paagse theorieën met een sterke dualistische inslag.

Om het gevaar van het gnosticisme te bestrijden, was het noodzakelijk om precies de grenzen van het christelijke geloof en de bronnen van de openbaring vast te stellen, om de normen van geloof en moraal (= canon) definitief te bepalen en een precieze lijst van de boeken van de canon van de Heilige Schrift op te stellen. Met het oog op een duidelijke vaststelling van de goddelijke inspiratie van deze geschriften en om de exclusieve interpretatie ervan aan de bisschoppen voor te behoud, werd de arbitraire bijbelinterpretatie van individuele ketterijen tegengesteld. De enige criteria die konden garanderen voor de zuivere bewaaring van het geopenbaarde erfgoed, doorgegeven door de apostelen, lag in de continuïteit van de episcopale traditie, die ononderbroken bleef door de apostolische opvolging. De kerkvaders benadrukten daarom met grote vastberadenheid dat de ware christelijke kennis alleen kan bestaan in het omvatten van het geloof in de zin van de apostolische traditie. De orthodoxie kan alleen gevonden worden in eenheid met de bisschoppen, de rechtmatige opvolgers van de apostelen. Wie zich van de bisschop afkeert, dwaalt ongetwijfeld.

De wetenschappelijke christelijke theologie ontstond precies uit het contrast met de gnose en andere ketterijleer. De thema’s waarover het voornamelijk ging, betroffen essentieel de persoon en het werk van Christus (christologie), het verlossingswerk van Christus (soteriologie) en zijn relatie met de Vader en de Heilige Geest (trinitair leer). Deze waren inderdaad de belangrijkste onderwerpen die de theologische meditatie in de eeuwen daarna bezighielden. Daarom, wanneer we de Mariologie in de tijd van de kerkvaders benaderen, heeft het betrekking op en aanvult de waarheid over Christus, het beantwoordt de geschiedenis van de verlossing en roept de verschillende relaties van Maria met de personen van de Heilige Drie-eenheid op. Zoon van de Vader, Moeder van het Woord en Tempel van de Geest.

De bisschop Petrus van Alexandrië

Na het leiden van de catechetische school van Alexandrië, werd hij rond het jaar 300 gekozen als bisschop van deze stad. Hij stierf als martelaar in 311. Slechts fragmenten van verschillende werken zijn overgeleverd, in het Grieks en in de oude Oosterse vertalingen. Een homilie van Kerstmis, veel later aan hem toegeschreven, is bewaard gebleven in het Arabisch onder zijn pseudoniem.

Het Mariaanse fragment dat we rapporteren, behoorde tot het werk Over de Godheid, dat nu verloren is. Deze passage werd publiekelijk voorgelezen tijdens het Concilie van Efeze in 431, waarbij de juiste leer over de hypostatische unie van de twee natuur in het Woord werd bevestigd.

Over de Godheid

De evangeliste bevestigt ook de waarheid door te zeggen: “Het Woord werd vlees en woonde onder ons”. Dit betekent dat vanaf het moment dat de engel de Maagd op deze wijze aansprak: “Vreugde vulde haar die vol genade is”. Deze uitdrukking: “De Heer is met u” moet hier begrepen worden in plaats van: “God van het Woord is met u”. In feite wijst het op het Woord dat in haar buik werd gegenereerd en zich tot vlees maakte, zoals geschreven staat: “De Heilige Geest zal over u komen en de kracht van de Allerhoogste zal u overschaduwen. Daarom zal de heilige geboren worden, de Zoon van God genoemd.”

Het goddelijke Woord, echter, werd vlees in de buik van de Maagd, zonder verband met de mens, door de wil van die God die alles kan. Hij had zelfs niet de noodzaak van de arbeid en aanwezigheid van een mens: in feite was de kracht van God die de Maagd bedekte, samen met de Heilige Geest die over haar neerdaalde, veel machtiger dan de deugd van een mens.

Om de studie van de Mariologie volgens de ouden te verdiepen, raadpleeg de encycliek Redemptoris Mater van paus Johannes Paulus II, die Maria plaatst in het hart van de theologische traditie van de vroege Kerk.

Verdergaande studie:

• Verken Mariologie op locusmariologicus.org • Leer over Theologie mariana op locusmariologicus.org • Onderzoek Maria-apariaties op locusmariologicus.org • Volg de Pós-Graduação in Mariologie op locusmariologicus.org.