Ikonomia maryjska: ściany boczne kościołów od V wieku.

Gdy obraz Matki Bożej z Dzieckiem w ramionach lub zwrócony ku Słowu Wcielonemu, umieszczony w centralnej części absydy pod teofanią chwalebnego Pana, zaczął zajmować miejsce w absydach kościołów, stało się to dlatego, że idealnie odpowiadał wymaganiom treści i, w konsekwencji, formy kompozycji absydialnych.Teraz, od samego początku, specyficzna treść ikonografii absydy oznacza, poprzez sens widzenia, obecność, wierzoną w wierze i świętowaną w kultach, Wstąpiłego Pana, Kapłana jedynej wiecznej liturgii, do której wszyscy są zjednoczeni w liturgiach ziemskich.W doświadczeniu ludzkim, widzenie i obecność są nierozłącznie połączone. Wiara chrześcijańska opiera się na świadectwie tych, którzy widzieli i dotknęli Słowa Bożego.> „Od chrztu Jana aż do dnia, w którym został podniesiony na niebo” (Dz 1,22).Stajemy przed świadectwem teofanii w ciele.Jednakże, w Kościele istnieją trzy kategorie świadectw:– świadectwa wzrokowe, historyczne, w których Maryja, Matka Boża, zajmuje uprzywilejowane i unikalne miejsce. – świadectwa tych, którzy, dzięki darowi życia aż do wycieku krwi, są równi świadkom wzrokowym (męczennikom). – i trzecia kategoria, w dużej mierze pomijana, składająca się z chrześcijan, którzy poprzez kultywowanie i uwielbianie stają się, w metatestimonialnym czasie liturgii, świadkami sakramentalnymi wcielenia.Widzenie zmysłowe, uśrednione przez konkretny obraz Rzeczywistości, którą wierzymy i świętujemy, nie powinno więc budzić niepokoju lub niejasności, ale raczej odnosić się do wewnętrznego widzenia, o charakterze świadectwa, dotyczącego szczegółów, które są wiarygodne. Jakość tego spotkania może następnie również wskazywać jakość obrazu.Ostatnie stwierdzenie może wydawać się odważne lub prowokacyjne, ale opiera się na obiektywnym fakcie zawartym w nauce chrześcijańskiej z pierwszego tysiąclecia.> *Kto byli ci szaleni, których należy było wziąć pod uwagę?*

Ponowne odkrycie celu dogmatycznego i liturgicznego w ikonografii absydy

Z jednej strony, cel dogmatyczny i liturgiczny odradzający się w ikonografii absydy polega na wyrażaniu obecności Żywego Pana w Jego Kościele. Z drugiej strony, w doświadczeniu ludzkim obecność jest nieodłącznie związana ze widzeniem: dlatego kompozycje absydy powinny odzwierciedlać cechy widzenia. W tym celu ekspresja figuratywna chrześcijaństwa przyjmuje prawa ekspresji widzenia ponownie odkryte w późnej starożytności w kulturach tradycyjnych, które ze względu na swoje korzenie antropologiczne odnoszą się do uniwersalnych praw ekspresji, w tym oczywiście aspektu chromatycznego: symetryczny i silnie skoncentrowany układ kompozycji, brak głębi, frontalność i nieruchomość głównych postaci, spokojne wyrazy twarzy.Wszystko, co jest pomijane przy prezentacji rozwoju akcji lub przejawu silnych uczuć, takich jak współczucie czy ból, osłabiłoby kontekst widzenia, odwróciłoby uwagę widza od istotności spotkania i zaangażowało go emocjonalnie lub rozpraszało od centrum.Tło to stanowi podstawę dla włączenia Matki Bożej do programów ikonograficznych absydy: tutaj jej postać świadkowa odnosi się nie tylko w pierwszej kolejności do precyzyjnego historycznego zdarzenia Encarnejcji (epitáphos), ale także do jej szerokiego sakramentalnego wymiaru, który jest obecny w czasie liniowym ludzkiego doświadczenia. Jednakże postać Matki Bożej zawsze odnosi się do Epifanii, która rozgrywa się w czasie i jest sakramentalnie obecna w Kościele. Jak będziemy widzieć, język figuratywny umożliwił podwójne odniesienie czasowe w parze Matka-Syn.Wyrażenie z różnymi akcentami, na przykład poprzez sugestię materialności Encarnejcji (gest karmienia piersią) lub wskazanie wzajemności między postacią Marii a Ecclesii, a w przypadku kompozycji dwuwarstwowych bezpośrednią odniesienie do jakości Matki Bożej, jako świadka oczu boskości Chrystusa.Uwrażliwiony celebrant/widz już dostrzeże podstawową zgodność między cechami ikonografii maryjnej z pierwszego okresu a konkretnymi potrzebami ikonografii absydy: zgodność semantyczna, która ułatwiła jak najbardziej włączenie Matki Bożej do absyd chrześcijańskich, nie tylko z punktu widzenia treści – dogmatycznego i liturgicznego – ale także z punktu widzenia formalnego.

Kategorie

Kompozycje absydowe z motywem maryjnym można podzielić na trzy główne kategorie:1. Enkarnacja: Przedstawiają one Maryję jako świadka Encarnejcji, często z akcentem na jej macierzyństwo i rolę w przyjściu Chrystusa do świata.2. Wspólnota z Kościołem: W tej kategorii Maria jest przedstawiana jako symbol lub wcielenie Kościoła, podkreślając jej rolę w sakramentalnej obecności Chrystusa.3. Wniebowzięcie i Królowanie: Te kompozycje skupiają się na Maryjnej ascezie i jej ostatecznym wniebowzięciu, podkreślając jej królewską godność i rolę jako Matki Bożej.

1. Ci, którzy, z różnymi wariantami, mają w centrum grupę „Matka-Syn”, zdecydowanie najliczniejszą.
2. Te, w których „Panna” jest przedstawiona twarzą w twarz, z rozpostartymi symetrycznie rękami i uniesionymi ku niebu („Modląca się”).
3. Te, w których „Maria” jest ukazana w profilu, z rozpostartą (lub podniesioną) ręką (lub rękami) w znaczącej pozycji („Matka-Advokat” lub „Intercesorka”).

Jak wspomniano, pomijając analizę tematyczno-artystyczną, głównym celem będzie skupienie się na strukturze kompozycji, postawach postaci i ogólnie na gestach lub znaczących elementach dla interpretacji mariologicznej dzieł.

1. Matka Boska z Dzieckiem

W absydach Matka Boska i Dziecko są zawsze przedstawiane w pełnej postaci. Istnieją możliwe warianty:

– kompozycja: grupa „Matka-Syn” może być przedstawiona samodzielnie lub w odniesieniu do lokalnego wydarzenia teofanicznego o charakterze zbawczym.

– autonomiczna reprezentacja: grupa „Matka-Syn” pojawia się sama lub w towarzystwie innych postaci (aniołów, apostołów, męczenników i/lub świętych).

– połączona reprezentacja: grupa „Matka-Syn” jest przedstawiana razem lub poniżej (w przypadku scen z dwoma poziomami).

– teofania z Starego Testamentu: najczęściej jest to wizja karawany i czterech żywych stworzeń z Księgi Ezechiela 1,4-28.

– teofania z Nowego Testamentu: Ucztwa Magów, Transfiguracja, Wzstąpienie.

– teofania wieczna Chrystusa.

Postawy obu postaci:

– Matka: zawsze twarzą w twarz, może siedzieć lub stać:

– Dziecko, w odniesieniu do Matki, może być umieszczone na osi lub z boku:

– zarówno dziecko, jak i matka mogą być przedstawiane w pozycji pionowej.

– lub Dziecko może przybliżyć swoją twarz do Matki („face a face”).

Działania szczególne matki wobec chłopca:– gdy Chłopiec nie spoczywa na kolanach matki, Matka podnosi wolną rękę w geście wskazania i intercesji. – może karmić dziecko piersią. – może trzymać w dłoni naszyjnik (medał/krąg) z wizerunkiem Dziecka.Rozpoczynamy teraz prezentację różnych ikonograficznych typów maryjnych znajdujących się w absydach. Analiza każdego z nich będzie następowana przez przykłady dzieł, które mogą wzbogacić i ułatwić zrozumienie, choć nie wszystkie są obecne w absydach.Matka Boża z Chłopcemna tronach

Matka Boża z Dzieckiem, tronowana, apsyda, S. Maria Capua Vetere, Bazylika Suliców, rekonstrukcja z V wieku.

Matka Boża z Dzieckiem, uwieczniona między dwoma aniołami, czterema świętymi i darczyńcami, apsyda bazyliki Eufrasiana, VI wiek.

Matka Boża z Dzieckiem, uwieczniona między dwoma aniołami, apsyda, Panagia Kanakaria, Cypr, VI-VII wiek, rekonstrukcja

Matka Boża z Dzieckiem, otoczona aniołami, z Piotrem i Pawłem, apsyda, S. Maria Antiqua, Rzym, początek VIII wieku, rekonstrukcja

Matka Boża z Dzieckiem, uwieczniona między aniołami i obdarzająca łaską, absyda, Kościół św. Marii w Rzymie, IX wiek.

Matka Boża z Dzieciem na tronie, apsyda św. Sofii w Salonikach, IX wiek.

Matka Boża z Dzieciem na tronie, absyda kościoła św. Sofii w Konstantynopolu, IX wiek

Podsumowując…

Z opisu Koricjusza z Gazy (zm. 530) wynika, że mozaikowy obraz w absydzie kościoła św. Sergiusza w Gazie, wykonany całkowicie ze złota i srebra, przedstawiał Matkę Bożą z Dzieciem między św. Sergiuszem i św. Stefanem, świętymi męczennikami. Szczególnie św. Sergiusz, jako patron (położona ręka na ramieniu) wskazywał na cesarza, dobroczyńcę kościoła, podczas gdy obok niego biskup trzymał model kościoła.

Aby pogłębić refleksję nad ikonografią maryjną w absydach kościołów i jej znaczeniem liturgicznym, zapoznaj się z apostołową eksortacją Marialis Cultus Pawła VI, która umieszcza artystyczne wyrażenia Marii w kontekście kultu i liturgii Kościoła.

Głębiej w temat: zapoznaj się z mariologią, teologią maryjną, apariacjami maryjnymi oraz póstopniowym studium mariologii.

Późniejsze studia w mariologii

Chcesz pogłębić swoją wiedzę o Mariologii? Poznaj studia podyplomowe w dziedzinie Mariologii oferowane przez Locus Mariologicus, które łączą rygorystyczną teologię, życie duchowe i żywą tradycję Kościoła.

Zarejestruj się lub dowiedz się więcej →