Tweede Concilie van Constantinopel (553) – anathema 9 tegen de apokatastasis van Origenes (Mansi vol. 9)

Het Tweede Concilie van Constantinopel (553), het Vijfde Oecumenische Concilie, voorgezeten door keizer Justinianus I, veroordeelde plechtig de leer van de apokatastasis (de uiteindelijke herstelling van alles), onderwezen door Origenes (3e eeuw) en zijn volgelingen, volgens welke zelfs de duivel en de demonen eens gered zouden worden. Deze veroordeling definieert dogmatisch dat de val van de engelen onherroepelijk is. Tekst in Mansi Sacrorum Conciliorum vol. 9, kol. 396 vv.

Origenes en de apokatastasis

Origenes van Alexandrië (185-253), een van de meest briljante theologen van de oude Kerk, ontwikkelde in het werk Peri Archon (Over de beginselen) de leer van de apokatastasis (van het Grieks apokatastasis, “herstelling”). Volgens deze leer:

1. Werden alle geestelijke schepselen gelijk geschapen
2. Komt de verscheidenheid tussen engelen, mensen en demonen voort uit vrije keuzes vóór het bestaan
3. Zullen allen door de voortdurende opvoeding van God uiteindelijk tot God komen
4. Zullen zelfs de duivel en de demonen eens in het oorspronkelijke goed hersteld worden

Deze opvatting stelt een “onmetelijke barmhartigheid” van God voor, maar heeft ernstige implicaties: zij ontkent de eeuwige straf, ontdoet het Kruis van zijn definitieve dimensie en kan tot moreel relativisme leiden.

Het negende anathema (anti-origenistische anathema’s)

Latijnse tekst, anathema 9

«Si quis dixerit aut senserit, omnium impiorum hominum et daemonum punitionem temporariam fore, et ab ea finem illi habituram esse, hoc est, restitutionem futuram daemonum vel impiorum hominum: anathema sit.»

Nederlandse vertaling, anathema 9

“Indien iemand zegt of meent dat de straf van alle goddeloze mensen en van de demonen tijdelijk zal zijn en dat er daaraan een einde zal komen, dat wil zeggen dat er een herstelling van de demonen of van de goddeloze mensen zal zijn: hij zij anathema.”

De 15 anti-origenistische anathema’s

De 15 anathema’s van het Tweede Concilie van Constantinopel (553) tegen de dwalingen van Origenes omvatten:

Implicaties voor de demonologie

Anathema 9 stelt dogmatisch vast:

1. De val van de engelen is onherroepelijk: de demonen zullen niet gered worden, zij zijn definitief verloren
2. De hel is eeuwig: geen tijdelijke staat van zuivering voor allen
3. De vrijheid van de geesten is definitief: de keuze van de engelen bepaalt hun eeuwig lot
4. De goddelijke barmhartigheid heft de gerechtigheid niet op: God eerbiedigt de vrije keuze van de geestelijke schepselen

Magisteriële continuïteit

Anathema 9 van het Tweede Concilie van Constantinopel werd overgenomen door:

• De heilige Johannes Damascenus (8e eeuw): “Voor de engelen is er na de val geen bekering” (De Fide Orthodoxa II, 4), geciteerd in KKK nr. 393
• Lateranen IV (1215): «Diabolus enim et alii daemones a Deo quidem natura creati sunt boni, sed ipsi per se facti sunt mali», het “uit zichzelf zijn zij slecht geworden” impliceert onomkeerbaarheid
• Florence, Cantate Domino (1442): neemt de definitie over
• De heilige Thomas van Aquino: “De wil van de engel hecht zich door zijn natuur onbeweeglijk aan hetgeen hij gekozen heeft” (ST I, q. 64, a. 2), zie de bijdrage over Thomas
• KKK nr. 393: “Het is het onherroepelijke karakter van de keuze van de engelen, en niet een tekortkoming in de oneindige goddelijke barmhartigheid, dat maakt dat de zonde van de engelen niet vergeven kan worden”

Hans Urs von Balthasar en het universele “hopen”

In de twintigste eeuw stelde de theoloog Hans Urs von Balthasar (1905-1988) in Was dürfen wir hoffen? (1986) dat “wij mogen hopen” op de redding van allen, zonder de apokatastasis als dogma te beweren. Deze opvatting leidde tot controverse. De officiële interpretatie:

• Men kan NIET beweren dat allen gered zullen worden (tegen anathema 9 van Constantinopel II)
• Men kan in het gebed de redding van alle mensen wensen en hopen
• De actieve apokatastasis (beweren dat allen daadwerkelijk gered zullen worden) is ketters
• De passieve hoop (in nederigheid bidden voor de bekering van allen) is legitiem

Maar wat de demonen betreft is de positie duidelijk: zij zijn definitief verloren. De hoop van von Balthasar heeft betrekking op de verdoemde mensen, niet op de demonen.

Soteriologische implicaties

Anathema 9 heeft diepgaande gevolgen voor de katholieke soteriologie:

1. Christus heeft de demonen niet gered: “want Hij heeft de menselijke natuur aangenomen, niet die van de engelen” (Heb 2,16)
2. Het exorcisme “bekeert” de duivel niet: het verdrijft hem alleen
3. De hel is een werkelijke en eeuwige staat: zowel voor de demonen als voor de goddelozen
4. De oneindige barmhartigheid van God eerbiedigt de definitieve vrijheid

Aanvullende lectuur

Vierde Concilie van Lateranen 1215 | Florence, Cantate Domino 1442 | Heilige Thomas, Traktaat over de engelen | KKK over engelen en demonen | CDF Geloof en demonologie

Zie ook: Wat is angelologie? De engelen in de Bijbel en in het Leergezag