Μαρία: η αληθινή εικόνα της γυναίκας

Όταν μιλάμε για γυναίκα στον δυτικό πολιτισμό, είναι συνηθισμένο να συνδέουμε το θηλυκό με τη Μαρία, όμως, όπως δηλώνει ο Άγιος Παύλος ΣΤ’: «Η Εκκλησία, όταν εξετάζει την μακρά ιστορία της μαριανής ευλάβειας, χαίρεται παρατηρώντας τη συνέχεια του λατρευτικού γεγονότος. Αλλά δεν συνδέεται με τα αντιπροσωπευτικά σχήματα των διαφόρων πολιτιστικών εποχών, ούτε με τις ιδιαίτερες ανθρωπολογικές αντιλήψεις που τους υποκρύπτονται. Επιπλέον, κατανοεί πλήρως ότι ορισμένες εκφράσεις αυτού του λατρευτικού πολιτισμού, έγκυρες από μόνες τους, είναι λιγότερο κατάλληλες για τους ανθρώπους που ανήκουν σε διαφορετικές εποχές και πολιτισμούς. Τέλος, επιθυμούμε να τονίσουμε ότι η δική μας εποχή, όχι διαφορετικά από τις προηγούμενες, καλείται να σταθμίσει τη δική της γνώση της πραγματικότητας με το λόγο του Θεού και, όσον αφορά το θέμα μας, να συγκρίνει τις ανθρωπολογικές του αντιλήψεις και τα προβλήματα που προκύπτουν με την εικόνα της Παρθένου Μαρίας, όπως παρουσιάζεται στο Ευαγγέλιο. Με αυτόν τον τρόπο, η ανάγνωση των ιερών Γραφών, υπό την επιρροή του Αγίου Πνεύματος και λαμβάνοντας υπόψη τις επιτεύξεις των ανθρωπιστικών επιστημών και τις διάφορες καταστάσεις του σύγχρονου κόσμου, θα οδηγήσει στην ανακάλυψη ότι η Μαρία μπορεί να ληφθεί ως πρότυπο για ό,τι επιθυμούν οι άνθρωποι της εποχής μας» (Marialis Cultus). (n. 36-37). Επομένως, μόνο κοιτάζοντας το πρόσωπο που μοιάζει περισσότερο στο πρόσωπο του Θεού, μπορούμε να δούμε στην Παρθένο του Ευαγγελίου τον καθρέφτη του γυναικείου όντος για την κουλτούρα μας.

Η Μαρία, μια Εβραία γυναίκα που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος ενός λαού που κυριαρχείται από την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, παρουσιάζεται σήμερα ως η πιο επιδραστική γυναίκα στον κόσμο, τόσο μέσα όσο και έξω από τον Χριστιανισμό. Στον σύγχρονο Χριστιανισμό, παρατηρούμε τη συμπύκνωση εκφράσεων για να μιλήσουμε για το γυναικείο της Μαρίας ως «αρχέτυπο ουσίας της γυναίκας» (Ratzinger), όπου στη γυναικεία της μορφή αναγνωρίζουμε το «γυναικείο της πίστης» και ακόμη και τη «προσωπική σύνθεση της αρχής Γυναίκας». Θέτουμε το ερώτημα: μπορούμε να μιλήσουμε για μαριολογία χωρίς να μιλήσουμε για το γυναικείο και αντίστροφα; Για να απαντήσουμε αρνητικά, πρέπει να αντισταθούμε σε μια τρέχουσα τάση: την εξάλειψη του γυναικείου στοιχείου από το χριστιανικό μήνυμα. Η σύγχρονη παγκόσμια κουλτούρα χαρακτηρίζεται από μια ανδρική ακτιβότητα, όπου με την κατάργηση του χωρικού φραγμού, ο παγκόσμιος σχεδιασμός παραγωγής ακυρώνει την πιθανότητα δημιουργίας, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης κοινών αγαθών στην «μαθηματική της πραγματικότητας». Σε αυτό το πλαίσιο, η ανδρική αρχή του Δύση αμφισβητείται από την γυναικεία αρχή που εμπνέεται από το μυστήριο της Μαρίας.

Στην μαριολογική άποψη της Καθολικής Εκκλησίας, η αμοιβαία σχέση μεταξύ γυναίκας και πίστης αποκαλύπτεται όταν επιβεβαιώνουμε τη Μαρία ως την πρώτη μαθητή, τη μυστογόγο, τη δασκάλα των Αποστόλων. Ωστόσο, ο τίτλος της «ελευθερωμένης γυναίκας» κερδίζει έδαφος όταν επιχειρούμε να υποστηρίξουμε ότι η Μητέρα του Ιησού αντιτίθεται ελεύθερα και συνειδητά σε μια κουλτούρα κυριαρχούμενη από τους άνδρες. Ας αφήσουμε τον εαυτό μας να πληγωθεί από την επιβεβαίωση και ας χτίσουμε τις βάσεις που θα μας οδηγήσουν ενδεχομένως σε βαθύτερα συμπεράσματα. Η γυναικεία άποψη της Μαρίας βασίζεται στη διαφορά και στη σχέση. Όταν διαβάζουμε Γένεση 2,24-25, συναντάμε τη σεξουαλική διαφορά που καθοδηγεί την αντίληψή μας για τη δημιουργία ως θέληση του Δημιουργού.

Αυτό το επιτακτικό μας καλεί να αναγνωρίσουμε την ποικιλομορφία στην ενεργό και αμοιβαία συνεργασία μεταξύ άνδρα και γυναίκας. Η δυαδικότητα των φύλων ως δημιουργία αντιτίθεται σαφώς στην εξάλειψη της ποικιλομορφίας, καθώς οι γυναίκες δεν μπορούν να θεωρηθούν ίσες με τους άνδρες και να αντιμετωπίζονται ως κατώτερες. Ή, ακόμα, τονίζοντας την κατάσταση υποταγής της γυναίκας, δημιουργείται μια αμφισβήτηση όπου ο αντίπαλος, η αντίθεση του γυναικείου, είναι ο άνδρας. Αυτή η προοπτική θέτει τους άνδρες, την ανδρικότητα, ως στόχο της αμφισβήτησης αντί να τοποθετεί την δομική κοινωνική αμαρτία ως τον καταπιεστικό υποκείμενο. Η γυναίκα δεν είναι η αντίθεση του άνδρα αλλά αμοιβαία συνεργάτης. Όταν στέκεται κανείς δίπλα στον Άγιο Παύλο όπως στο Γλ 3,27ss, βρίσκει μια υπέρβαση του ανταγωνισμού, της αντίθεσης, της εχθρότητας στον Χριστό, και όχι μια ακύρωση της ανδρικότητας ή της γυναικείας ταυτότητας. Η μαριολογική κουλτούρα της διαφοράς και της συνεργασίας έχει προσφέρει ένα πιο ισορροπημένο ορίζοντα σε έναν κόσμο αντιθέσεων. Το κριτήριο για τη γυναίκα δεν είναι η αντίθεση του άνδρα αλλά η συνεργασία που δεν βρίσκει χώρο για τη διάλυση των ιδιαιτεροτήτων στην ισότητα.Ένα άλλο στοιχείο που διαταράσσει την ισορροπία μεταξύ άνδρα και γυναίκας είναι η προσπάθεια απελευθέρωσης από τους βιολογικούς περιορισμούς που τείνει να αφαιρέσει τις διαφορές μεταξύ των φύλων για να τα τοποθετήσει ως απλούς επιδράσεις ενός ιστορικού-πολιτισμικού καθορισμού. Η μείωση του άνδρα και της γυναίκας σε μια ομοιόμορφη μάζα όπου η βιολογική διαφορά δεν θα είχε καμία σημαντική επίδραση είναι μια ιδεολογία που παραμορφώνει ακόμα και το «γύνη». Ο άνδρας και η γυναίκα είναι οντολογικά, ψυχολογικά και σωματικά διαφορετικοί στην «ενιαία σχέση».Πρέπει να τονίσουμε ότι μιλάμε για γυναικείο και ανδρικό όχι ως στενά διαχωρισμένες κατηγορίες, αλλά ως σχέση γεφυρών, αμοιβαίας συνεισφοράς που δεν ομογενοποιείται αλλά συμβάλλει στην κοινή ευημερία της πρώτης εντολής του Θεού: «Αύξησον και πολλαπλασιάσου» (Γέν. 1,28).Χωρίς να θέλουμε να αμφισβητήσουμε την ελεύθερη ανάπτυξη της γυναικείας παρουσίας στον κόσμο, ακόμη και θεολογικά, η συμπληρωματικότητα βρίσκει την απτή της έκφραση στο μυστήριο της Μαρίας που υπερβαίνει τη μητρότητα. Η μητρική θεραπεία της Μαρίας, στο πλαίσιο της μαριολογίας, αντανακλάται στον νόμο της ταπεινότητας που φέρει μαζί της το καρπό της Λόγου. Οι επιπτώσεις αυτού του νόμου αναπτύσσονται αργότερα στην δήλωση των Πατέρων της Εκκλησίας όταν μιλούν για το μυστήριο της μητρικής γης. Αυτή η προοπτική της Μαρίας, που σήμερα είναι πολύ σημαντική στην προοπτική του κοινού σπιτιού, μας κατευθύνει σε μια γυναικεία όψη που αφήνεται να καταναλωθεί, ώστε η γη να φέρει καρπό. Όσο και αν αυτό αντιτίθεται σε απαιτήσεις, δεν παύει να αποτελεί ένα στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη όταν μιλάμε για την κατασκευή της γυναικείας προσωπικότητας. Χωρίς να θέλουμε να μειώσουμε τη γυναίκα σε ένα ζήτημα μητρότητας, δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι το γυναικείο δυναμικό της μητρότητας διαμορφώνει σε βάθος την γυναικεία προσωπικότητα. Αυτή η ικανότητα σχεδόν ενστικτώδης να «είσαι για τον άλλον» ριζώνει στη μαριολογία της Βίβλου στην προοπτική της γυναίκας ως «συνοδοιπόρου του ανθρώπου». Η ανδρική αρχή της δραστηριότητας και της αυτοδιάθεσης ισορροπείται από την παθητική απόρριψη του εαυτού προς όφελος του άλλου. Δεν υπονοούμε εδώ μια ακύρωση των γυναικείων δυνατοτήτων, αλλά την συμπληρωματικότητα στην ενότητα, διότι μόνο έτσι δεν συμβαίνει η υποταγή σε υποδεέστερη θέση. Το ζήτημα της γυναίκας και του άνδρα εντοπίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας του Χριστιανισμού. Δεν είναι εντελώς καινοτόμο ούτε απαλλαγμένο από ιστορική έννοια: η «λόγος» και η «αισθήση».Αυτά τα στοιχεία εξετάζουν τη Μαρία ως την ουράνια Μητέρα, ως την καρδιά του ουρανού, και, όσο και αν φαίνεται αρχικά ανάκρονες, σήμερα αντιτίθενται στον ορθολογιστικό και πιουριτανικό ακτιβισμό που κατακλύζει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αν αυτά τα δύο έννοιες γεννήθηκαν για να υψώσουν την ορθολογικοποίηση του Χριστιανισμού, αφαιρώντας το κέντρο του από μια συναισθηματική βάση, σήμερα παρατηρούμε αντίθετα την απόρριψη της ριζικής ορθολογιστικής απόστασης που προσπαθεί να κυριαρχήσει στον δυτικό πολιτισμό, αφαιρώντας από το χριστιανικό κοινωνικό ύφασμα την ενότητα μεταξύ πίστης και ορθολογισμού, καθώς η μονομερής άποψη δεν επιτρέπει την ισορροπία.Το γυναικείο είναι η συμπλήρωση του μη ύπαρξι του άνδρα. Η βιβλική συμπλήρωση που επιβεβαιώθηκε βρίσκεται στη μεσολάβηση που πραγματοποιεί η γυναίκα, όταν είναι μητέρα, ανάμεσα στον κόσμο και το παιδί. Η γυναικεία εξουσία αποδίδεται από τη σχέση μεταξύ των διαφόρων στοιχείων της οικογένειας με το κέντρο της ενότητάς της, το οποίο τείνει να είναι η γυναίκα. Η μαριολογική άποψη για τη διαφορά μεταξύ άνδρα και γυναίκας και της συμπλήρωσής τους είναι αναπόφευκτα ολιστική. Θέλουμε να τονίσουμε ότι μόνο η άποψη των ευρύτερων σχέσεων θα μπορούσε να απεικονίσει μια γυναικεία άποψη που δεν είναι αποκομμένη από ένα ορίζοντα ολισμού τυπικά σολιψιστικό.Μπορεί μια γυναίκα από τη Γαλιλαία του πρώτου αιώνα να θεωρηθεί σήμερα πρότυπο γυναικότητας; Η θετική απάντηση θα περάσει από την προτεινόμενη μαριολογική ανθρωπολογική άποψη για τον τρίτο αιώνα: Η Μαρία προσέφερε μια ενεργή και υπεύθυνη συναίνεση στο θεϊκό σχέδιο που είναι καθοριστικό για την ιστορία της ανθρωπότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, η χριστιανική γυναίκα έχει τη Μαρία ως πρότυπο συμμετοχής στις κοινοτικές αποφάσεις. Η Μαρία έκανε την τολμηρή επιλογή (Λκ 1,38) που συνεπάγονταν μια αποδοχή αξιών γάμου που παρέμεναν παράδοξο απέναντι στην παρθενία της αλλά ανήκαν στην κλήση του Θεού. Σε αυτό το πλαίσιο, η θρησκευτική ζωή που αφιερώνεται βρίσκει την ισορροπία της. Η Μαρία, κηρύττοντας το Ευαγγέλιο,…(Το κείμενο συνεχίζει με αναφορές σε βιβλικές περικοπές και θεολογικές έννοιες, διατηρώντας την αρχική δομή και μορφοποίηση.) Magnificat, θυμάται τον Θεό που απομακρύνει τους ισχυρούς από τους θρόνους τους και που εξυψώνει τους καταπιεσμένους και τους ταπεινούς. Γι’ αυτό, η Μαρία είναι εντελώς αντίθετη με την παθητική αποδοχή και την θρησκευτική αποξένωση. Η εμπειρία της απάρνησης (φτώχειας) και του πόνου αντιτίθεται στην εικόνα της αδυναμίας, ιδιαίτερα ψυχολογικής, που καλύπτεται με φάρμακα, καθώς θέτει ως πρότυπο τη δυνατή γυναίκα που δεν εγκαταλείπει την εκπλήρωση του καλού της καλού. Η επέκταση της μητρικής φροντίδας της Μαρίας (Ιωάννης 19, 25-27) στους μαθητές την τοποθετεί ως ένα ασφαλές σημείο στήριξης ανάμεσα στην έλλειψη κατανόησης και ταυτόχρονα στην ικανότητα της γυναίκας να αγκαλιάσει το διαφορετικό από τον Υιό της (Πράξεις 1, 14). Συνοψίζοντας, η Μαρία είναι Γυναίκα, Παρθένος, Σύζυγος και Μητέρα, όπου κατοικεί το αρχέτυπο της προσωπικής αξιοπρέπειας της γυναίκας και που αναγεννά με τη ζωή της, στο φως της πίστης, την εικόνα της γυναίκας ως αδύναμης, παθητικής, κυριαρχημένης και δουλοπατούσας. Η ανθρωπολογική πυκνότητα της μορφής της Μαρίας συνεχίζει να δίνει τους καρπούς της και να αναγεννά γενιές γυναικών που σε κάθε αιώνα, στην πίστη τους, βρίσκουν κατανόηση σε εκείνη που οι μαθητές αποκαλούσαν Μητέρα.