Engelen in het Hebreeuws: wat betekent mal’akh?

Engeel in het Hebreeuws is mal’akh (מלאך), wat eenvoudigweg “boodschapper” of “gezonden” betekent. Het meervoud is mal’akhim. Wanneer Griekse bijbelvertalers dit begrip vertaalden, kozen ze voor ángelos, “boodschapper”, en daar komt het Latijnse angelus en het Portugese “anjo” vandaan. Deze taalkundige context is al een vorm van theologie: in de Bijbel beschrijft de naam van de engel niet wat hij is, maar wat hij doet. Dit artikel behandelt het Hebreeuwse woord, zijn Griekse equivalent, de mysterieuze figuur van “de engel des Heren” en de theoforische namen van de drie arcanjelen.

Mal’akh: een woord van missie

Mal’akh komt van een Semitisch wortel die “zenden” betekent. Het woord wordt in de Bijbel toegepast op zowel menselijke boodschappers, zoals de gezanten van Jakob naar Esau (cf. Gen 32,4), als op hemelse gezanten: het verschil wordt alleen door de context bepaald. Een krachtig voorbeeld is de profeet Malachias, wiens naam “mijn boodschapper” betekent:

הִנְנִי שֹׁלֵחַ מַלְאָכִי וּפִנָּה דֶרֶךְ לְפָנַי וּפִתְאֹם יָבוֹא אֶל-הֵיכָלוֹ שֶׁל הָאָדון אֲשֶׁר-אַתֶּם מְבַקְשִׁים וּמַלְאַךְ הַבְּרִית אֲשֶׁר-אַתֶּם חֲפֵצִים הִנֵּה בָא, אָמַר יְהוָה צְבָאוֹת.

“Ik zal mijn boodschapper zenden en hij zal het pad vrijmaken voor mij. En plotseling zal hij komen naar zijn tempel, de Heer waar jullie naar zoeken, en de boodschapper van de verbond (mal’akh ha-berit) waar jullie naar verlangen. Zie, hij komt, zegt de HEER der legers” (Mal 3:1, letterlijke vertaling van de Masoretische tekst).

In één enkel vers beschrijft de tekst zowel de menselijke voorloper (die de Evangelie identificeert als Johannes de Doper) als de mysterieuze “boodschapper van de verbond”. De term is hetzelfde omdat de logica hetzelfde is: een mal’akh is iemand die in een missie bestaat.

Naam van een ambt, niet van een natuur

Saint Augustinus formuleerde wat de Catechismus van de Katholieke Kerk overneemt: “Angelus […] officii nomen est, non naturae”, een engel is de naam van een ambt, niet van een natuur. Hij legt uit: door hun natuur zijn ze geesten, en wanneer ze worden gestuurd, noemen ze zich engelen (zie CIC 329). Het Hebreeuwse woord bevestigt de heilige van Hippo: mal’akh zegt niets over wat de schepping is (een persoonlijke geest met intelligentie en wil, zie CIC 330), het beschrijft de dienst die ze verrichten. Daarom zijn de hemelse wezens die nooit in missie bij de mensen verschijnen, zoals de serafins van Jesaja of de querubins die Eden bewaken en de troon dragen, niet als mal’akh in het Hebreeuws genoemd: hun ambt is anders, aanbidden en bewaken, niet aankondigen.

Het Griekse ángelos en de Septuaginta

Toen het Oude Testament naar het Grieks werd vertaald, werd mal’akh ángelos, een woord dat evenveel voor “boodschapper” betekent. Het Nieuwe Testament overnam de term: het is een ángelos die in een droom tot Jozef spreekt en Sint Lucas schrijft dat “de engel Gabriel” (ἀπεστάλη ὁ ἄγγελος Γαβριὴλ, Lc 1,26) een maagd genaamd Maria bezocht. Het werkwoord is hetzelfde als in de Hebreeuwse wortel: gestuurd. Van het Grieks ging het woord over naar het Latijn angelus en alle christelijke talen. Bij elke vermelding van “engel” herhalen we onbewust de theologie van de Bijbel over de missie.

De engel van de Heer (mal’akh YHWH)

Onder alle gebruikens springt er één eruit: de uitdrukking mal’akh YHWH, “de engel van de Heer”. Het komt voor het eerst voor in het verhaal van Agar, de Egyptische dienaar die vluchtte naar de woestijn: “en zij vond hem, de engel van de Heer, bij een bron van water in de woestijn” (Gn 16,7). Wat volgt is opmerkelijk: deze engel spreekt in de eerste persoon alsof hij God zelf is, en Agar begrijpt dat ze God heeft gezien. Hetzelfde gebeurt in de scène bij de brandende sarcis en andere momenten. De exegese heeft al eeuwenlang gedebatteerd of mal’akh YHWH een engel is die zo perfect God vertegenwoordigt dat hij voor Hem spreekt, of een vorm van God die zich openbaart. Zonder de exegetische discussie te sluiten, blijft het feit dat in de Bijbel de engel nooit aandacht vraagt voor zichzelf, maar puur transparant is voor degene die hem stuurt.

De namen in -El: wanneer de naam van de engel spreekt over God

De drie enige engelen met eigen namen in de Schrift bevestigen de regel van transparantie: Michaël (Mikha’El, “wie is als God?”), Gabriël (Gavri’El, “kracht van God”) en Rafaël (Refa’El, “God geneest”). De naam van elk engel is een zin over God, niet een portret van de engel. We leggen elk van hen uit en de reden waarom de Kerk geen andere namen goedkeurt, in het artikel over de namen van de engelen.

Kortom: het leren van het Hebreeuwse woord is leren van de leer. De engel wordt gedefinieerd door de missie die hij ontvangt en de boodschap die hij draagt, en zijn grootheid ligt precies in het feit dat hij niets voor zichzelf houdt.

Veelgestelde vragen