Gevallen engelen: wie zij zijn, wat de Bijbel zegt en wat de Kerk leert

Door Prof. Dr. Daniel C. Afonso · Bijgewerkt op 7 november 2026

De gevallen engelen zijn engelen die God goed heeft geschapen en die door een vrije, radicale en onherroepelijke keuze God en zijn Rijk hebben afgewezen (KKK 392). De Schrift noemt hun aanvoerder Satan of de Duivel, en de Kerk leert, met het Vierde Lateraans Concilie (1215), dat zij niet slecht zijn geschapen: zij zijn zelf slecht geworden.

De Bijbel spreekt over deze val in sobere en beknopte teksten (2 Pe 2,4, Jud 6, Ap 12,7-9), en het Leergezag heeft de leer vastgelegd in een zin die elk dualisme voorgoed uitsluit: het kwaad is niet geschapen, het is gekozen. Dit artikel loopt de teksten door in het oorspronkelijke Grieks en Hebreeuws, bespreekt de leer van de Katechismus (nrs. 391-395) en de definitie van het Lateraans Concilie, behandelt de passages uit Jesaja 14, Ezechiël 28 en Genesis 6 die vaak onzorgvuldig worden gelezen, en geeft een eerlijk antwoord op de meest gestelde vraag: wat zijn nu eigenlijk de namen van de gevallen engelen?

Wie zijn de gevallen engelen

Voor het katholieke geloof zijn de gevallen engelen wat in de omgangstaal demonen wordt genoemd. Het zijn geen goden van het kwaad, geen zielen van overledenen en geen onpersoonlijke krachten: het zijn geestelijke, persoonlijke schepselen, begiftigd met verstand en wil, zoals alle engelen (KKK 330). Het verschil tussen hen en de trouwe engelen ligt niet in hun natuur, die dezelfde is, maar in het antwoord dat zij aan God hebben gegeven. De samenvatting van de Katechismus zegt in drie zinnen alles:

«Satan of de Duivel en de andere demonen zijn gevallen engelen omdat zij vrijwillig geweigerd hebben God en zijn plan te dienen. Hun keuze tegen God is definitief. En zij proberen de mens te betrekken in hun opstand tegen God.» (KKK 414)

Daaruit volgen de drie gegevens die dit hele thema ordenen: de oorsprong (goed geschapen), de val (een vrije en definitieve keuze) en de huidige werking (de verleiding van de mens, altijd binnen de grenzen die God toelaat). Voor het volledige overzicht van de leer over de geesten verwijzen wij naar onze pagina over angelologie.

Wat de Katechismus leert over de val van de engelen (KKK 391-395)

De Katechismus van de Katholieke Kerk behandelt de val van de engelen in vijf nummers, binnen het hoofdstuk over de erfzonde. Het loont de moeite ze letterlijk te lezen, want elke zin is zorgvuldig gewogen. De onderstaande citaten worden gegeven in onze vertaling. De volledige teksten, samen met de nummers 328-336 over de engelen, vindt u op onze bronnenpagina over de Katechismus, engelen en demonen.

KKK 391: achter de eerste zonde klinkt een verleidelijke stem

«Achter de keuze van onze eerste ouders voor ongehoorzaamheid is er een verleidelijke stem, die zich tegen God verzet en hen uit afgunst doet vallen in de dood. De Schrift en de Traditie van de Kerk zien in dit wezen een gevallen engel, die Satan of de Duivel wordt genoemd. Volgens de leer van de Kerk was hij eerst een goede engel, door God geschapen.» (KKK 391, met verwijzing naar Gn 3,1-5, Wijs 2,24, Jo 8,44 en Ap 12,9)

KKK 392: de val was een vrije keuze

«De Schrift spreekt van een zonde van deze engelen. De val bestaat in de vrije keuze van deze geschapen geesten, die radicaal en onherroepelijk God en zijn Rijk hebben afgewezen. Een weerspiegeling van deze opstand vinden wij in de woorden van de verzoeker tot onze eerste ouders: „Gij zult worden als God” (Gn 3,5). De Duivel is „zondaar van den beginne” (1 Jo 3,8), „vader van de leugen” (Jo 8,44).» (KKK 392, met verwijzing naar 2 Pe 2,4)

KKK 393: waarom de zonde van de engelen niet wordt vergeven

«Het is het onherroepelijke karakter van hun keuze, en niet een tekortschieten van Gods oneindige barmhartigheid, dat ervoor zorgt dat de zonde van de engelen niet vergeven kan worden. „Er is voor hen geen berouw na de val, zoals er voor de mensen geen berouw is na de dood”.» (KKK 393, met een citaat van de heilige Johannes Damascenus, De fide orthodoxa 2,4, PG 94,877)

KKK 394: de invloed van de Duivel en de overwinning van Christus

«De Schrift getuigt van de noodlottige invloed van hem die Jezus „de moordenaar van den beginne” noemt (Jo 8,44), en die zelfs zover ging dat hij Jezus van de door de Vader ontvangen zending probeerde af te brengen. „Hiertoe is de Zoon van God verschenen: om de werken van de Duivel te vernietigen” (1 Jo 3,8). Van die werken was de meest rampzalige in zijn gevolgen de leugenachtige verleiding die de mens ertoe bracht God ongehoorzaam te zijn.» (KKK 394, met verwijzing naar Mt 4,1-11)

KKK 395: de macht van Satan is niet oneindig

«Toch is de macht van Satan niet oneindig. Satan is slechts een schepsel, machtig doordat hij zuivere geest is, maar niettemin een schepsel: hij kan de opbouw van het Rijk Gods niet verhinderen. […] De goddelijke toelating van de werkzaamheid van de duivel is een groot mysterie. Maar „wij weten dat God in alles meewerkt ten goede met hen die Hem liefhebben” (Rom 8,28).» (KKK 395)

In het weggelaten gedeelte legt de Katechismus uit dat het optreden van Satan, gedreven door haat tegen God, ernstige schade kan aanrichten, van geestelijke aard en indirect ook van lichamelijke aard, maar dat dit optreden wordt toegelaten door de Voorzienigheid, die de geschiedenis leidt met kracht en zachtheid. Dat is de sleutel om dit thema zonder angst te lezen: de vijand is werkelijk, maar hij is een schepsel en heeft niet het laatste woord.

Goed geschapen: de definitie van het Vierde Lateraans Concilie (1215)

Tegen de katharen en elke vorm van dualisme, die zich een eeuwig kwaad beginsel naast God voorstelden, heeft het Vierde Lateraans Concilie in het eerste hoofdstuk, bekend onder de beginwoorden Firmiter credimus («wij geloven vast»), het volgende gedefinieerd:

«Diabolus enim et alii daemones a Deo quidem natura creati sunt boni, sed ipsi per se facti sunt mali.»

«De Duivel en de andere demonen zijn immers door God van nature goed geschapen, maar zijzelf zijn uit zichzelf slecht geworden.» (Vierde Lateraans Concilie, cap. 1, DS 800, geciteerd in KKK 391, in de vertaling van de Katechismustekst)

Deze zin bevat de hele christelijke metafysica van het kwaad. Niets wat bestaat is van nature slecht, want alles wat bestaat is door God geschapen, en God schept alleen het goede. Het kwaad is geen substantie, het is een ruïne: het verdraaide gebruik van een goede vrijheid. De demon is niet het spiegelbeeld van God en ook niet zijn even sterke rivaal, hij is een schepsel, en een schepsel dat door zichzelf is verwoest. De volledige tekst van het hoofdstuk staat op onze pagina over het Vierde Lateraans Concilie en de definitie over engelen en demonen, en de vraag naar de vrijheid die de val mogelijk maakte wordt behandeld in hebben de engelen een vrije wil?

Gevallen engelen in de Bijbel: 2 Petrus 2,4 en Judas 6

Het Nieuwe Testament verwijst naar de val van de engelen in twee parallelle passages. De tweede brief van Petrus schrijft:

Εἰ γὰρ ὁ θεὸς ἀγγέλων ἁμαρτησάντων οὐκ ἐφείσατο, ἀλλὰ σειραῖς ζόφου ταρταρώσας παρέδωκεν εἰς κρίσιν τηρουμένους,

«Want als God de engelen die gezondigd hebben niet gespaard heeft, maar hen, in de Tartarus neergestort, heeft overgeleverd aan ketenen van duisternis, bewaard voor het oordeel…» (2 Pe 2,4, letterlijke vertaling)

En de brief van Judas:

ἀγγέλους τε τοὺς μὴ τηρήσαντας τὴν ἑαυτῶν ἀρχὴν ἀλλὰ ἀπολιπόντας τὸ ἴδιον οἰκητήριον εἰς κρίσιν μεγάλης ἡμέρας δεσμοῖς ἀϊδίοις ὑπὸ ζόφον τετήρηκεν·

«En de engelen die hun heerschappij (archē) niet bewaard hebben, maar hun eigen woonplaats hebben verlaten, heeft Hij in eeuwige ketenen, onder duisternis, bewaard voor het oordeel van de grote dag» (Jud 6, letterlijke vertaling)

Beide teksten zeggen in weinig woorden het wezenlijke: er waren engelen die gezondigd hebben (hamartēsantōn), de zonde bestond erin de ontvangen waardigheid niet te bewaren, en hun toestand is definitief. Let op het woordspel van Judas: de engelen die hun waardigheid niet «bewaard» hebben (tērēsantas) worden nu «bewaard» (tetērēken) voor het oordeel. Let ook op wat de teksten niet doen: zij vertellen het tafereel niet, geven geen namen en bevredigen de nieuwsgierigheid niet. De Schrift is zuinig met details over de val, omdat haar belangstelling niet mythologisch maar heilsgeschiedkundig is: het gaat erom te weten dat de verzoeker bestaat en overwonnen is, niet om zijn biografie te schrijven.

Jezus zelf spreekt over het lot van deze engelen wanneer Hij het laatste oordeel beschrijft: het eeuwige vuur is «bereid voor de duivel en zijn engelen» (τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ, Mt 25,41). De hel is niet voor de mens bedoeld, zij is bereid voor wie God definitief heeft afgewezen.

De oorlog in de hemel: Michaël en de draak (Openbaring 12,7-9)

De Apocalyps beschrijft dezelfde werkelijkheid in de taal van de visioenen:

Καὶ ἐγένετο πόλεμος ἐν τῷ οὐρανῷ, ὁ Μιχαὴλ καὶ οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ τοῦ πολεμῆσαι μετὰ τοῦ δράκοντος. καὶ ὁ δράκων ἐπολέμησεν καὶ οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἴσχυσεν, οὐδὲ τόπος εὑρέθη αὐτῶν ἔτι ἐν τῷ οὐρανῷ.

«En er was oorlog in de hemel: Michaël en zijn engelen voerden oorlog tegen de draak. En de draak voerde oorlog, en zijn engelen, en hij haalde het niet, en er werd voor hen geen plaats meer gevonden in de hemel» (Ap 12,7-8, letterlijke vertaling)

καὶ ἐβλήθη ὁ δράκων ὁ μέγας, ὁ ὄφις ὁ ἀρχαῖος, ὁ καλούμενος Διάβολος καὶ ὁ Σατανᾶς, ὁ πλανῶν τὴν οἰκουμένην ὅλην, ἐβλήθη εἰς τὴν γῆν, καὶ οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ μετʼ αὐτοῦ ἐβλήθησαν.

«En de grote draak werd neergeworpen, de oude slang, genaamd Duivel en Satan, die de hele bewoonde wereld verleidt. Hij werd neergeworpen op de aarde, en zijn engelen werden met hem neergeworpen» (Ap 12,9, letterlijke vertaling)

De tekst stapelt de namen van de vijand op (draak, oude slang, Duivel, Satan), alsof hij wil zeggen dat geen enkele naam hem uitput, en plaatst aan het hoofd van de trouwe legers de heilige aartsengel Michaël, wiens naam zelf een strijdkreet is: «wie is als God?». Het beslissende detail is theologisch: de draak «haalde het niet». De val van de engelen creëert geen kosmisch gelijkspel. Kort daarvoor sleept de staart van de draak «een derde van de sterren van de hemel» mee (τὸ τρίτον τῶν ἀστέρων τοῦ οὐρανοῦ, Ap 12,4), een beeld dat de traditie heeft gelezen als de engelen die in de val werden meegesleept, zonder dat dit een geopenbaarde statistiek is.

Hoofdstuk 12 van de Apocalyps opent overigens met het teken van de Vrouw bekleed met de zon: de engelenstrijd staat ingebed in de heilsgeschiedenis, tussen de Moeder, de Zoon en de slang, de boog die van Gn 3,15 tot het einde spant. En Jezus vat, wanneer de leerlingen vertellen dat de demonen zich aan hen onderwierpen, dezelfde overwinning samen in één zin: «Ik zag Satan als een bliksemschicht uit de hemel vallen» (Ἐθεώρουν τὸν Σατανᾶν ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα, Lc 10,18).

Jesaja 14 en Ezechiël 28: wat zij zeggen en wat niet

Twee profetische teksten komen op bijna elke pagina over gevallen engelen voor. Beide verdienen een eerlijke verduidelijking, want in hun letterlijke zin spreken zij niet over engelen, maar over menselijke koningen.

Jesaja 14,12 en de naam «Lucifer»

אֵיךְ נָפַלְתָּ מִשָּׁמַיִם הֵילֵל בֶּן־שָׁחַר נִגְדַּעְתָּ לָאָרֶץ חוֹלֵשׁ עַל־גּוֹיִם׃

«Hoe zijt gij uit de hemel gevallen, Helel, zoon van de dageraad! Ter aarde zijt gij geveld, gij die de volken onderwierp» (Is 14,12, letterlijke vertaling)

De profeet zet een spotlied op de dood aan tegen de koning van Babel (Is 14,4). Helel betekent «de stralende», de morgenster, en de Vulgaat vertaalde het met lucifer, «lichtbrenger», de gewone Latijnse naam van die ster: «Quomodo cecidisti de caelo, lucifer, fili aurorae?» (Is 14,12, Nova Vulgata). In de letterlijke zin verwijst het orakel naar de val van een tiran. Het waren de Kerkvaders die, dieper lezend, in dit patroon van hoogmoed en val het kenmerk van de eerste hoogmoedige herkenden. Origenes past de tekst bijvoorbeeld toe op de vijandige macht die uit de hemel viel (De principiis I,5,5). Het gebruik is legitiem als gewijde geestelijke lezing, maar men moet de status ervan kennen: «Lucifer» is geen geopenbaarde eigennaam van de demon. Merkwaardig genoeg duidt hetzelfde Latijnse woord in de paaswake, in het Exsultet, en in de traditie Christus aan, omdat Christus de ware morgenster is (vgl. Ap 22,16).

Ezechiël 28 en de koning van Tyrus

אַתְּ־כְּרוּב מִמְשַׁח הַסּוֹכֵךְ וּנְתַתִּיךָ בְּהַר קֹדֶשׁ אֱלֹהִים הָיִיתָ בְּתוֹךְ אַבְנֵי־אֵשׁ הִתְהַלָּכְתָּ׃

«Gij waart een gezalfde, beschermende cherub, en Ik had u geplaatst: gij waart op de heilige berg van God, gij wandelde te midden van vurige stenen» (Ez 28,14, letterlijke vertaling)

תָּמִים אַתָּה בִּדְרָכֶיךָ מִיּוֹם הִבָּרְאָךְ עַד־נִמְצָא עַוְלָתָה בָּךְ׃

«Onberispelijk waart gij in uw wegen vanaf de dag dat gij geschapen werd, totdat er onrecht in u gevonden werd» (Ez 28,15, letterlijke vertaling)

Ook hier is de letterlijke geadresseerde een mens: de tekst is een klaagzang «over de koning van Tyrus» (Ez 28,12), die door zijn handelsrijkdom tot hoogmoed kwam (Ez 28,16-17). De profeet beschrijft deze koning echter met beelden van Eden en van de cherub, en daarom hebben verscheidene Kerkvaders in de passage het portret van de gevallen engel gelezen. Tertullianus haalt haar aan om te tonen dat de duivel goed was door de schepping en verdorven door zijn keuze (Tegen Marcion II,10), en Origenes bespreekt haar uitvoerig in dezelfde zin (De principiis I,5,4). De lezing is traditioneel en werpt licht op het mysterie, maar vanuit exegetisch oogpunt is zij een geestelijke zin, opgebouwd op een politiek orakel, en geen rechtstreeks verhaal van de val van de engelen. De leer van de val berust niet op deze teksten: zij steunt op 2 Pe 2,4, Jud 6, Jo 8,44 en het Leergezag.

Genesis 6: waren de «zonen van God» gevallen engelen?

וַיִּרְאוּ בְנֵי־הָאֱלֹהִים אֶת־בְּנוֹת הָאָדָם כִּי טֹבֹת הֵנָּה וַיִּקְחוּ לָהֶם נָשִׁים מִכֹּל אֲשֶׁר בָּחָרוּ׃

«En de zonen van God (benê ha-Elohim) zagen de dochters van de mens, dat zij mooi waren, en zij namen zich vrouwen uit allen die zij uitkozen» (Gn 6,2, letterlijke vertaling)

Vers 4 voegt eraan toe dat «de nefilim in die dagen op aarde waren» (הַנְּפִלִים הָיוּ בָאָרֶץ בַּיָּמִים הָהֵם), toen de zonen van God zich met de dochters van de mensen verenigden, en dat uit hen «de helden van weleer, de mannen van naam» geboren werden (Gn 6,4). Er zijn twee oude lezingen van deze raadselachtige tekst:

• De engelenlezing. Het apocriefe boek Henoch (1 Henoch 6-11, een Joodse tekst van vóór Christus) verstaat de «zonen van God» als engelen, de zogenaamde Wakers, die op aarde neerdaalden, zich met vrouwen verenigden en reuzen verwekten. Deze lezing heeft een deel van het oude jodendom en enkele christelijke schrijvers uit de eerste eeuwen beïnvloed.
• De menselijke lezing. De heilige Augustinus verstaat in De stad van God (XV,23) de «zonen van God» als de vrome nakomelingen van Set die zich vermengden met het geslacht van Kaïn. Hij herinnert eraan dat engelen van geestelijke substantie zijn en verklaart dat de apocriefe boeken, ook dat van Henoch, geen canoniek gezag hebben, ook al bevatten zij enige waarheid.

De gangbare katholieke uitleg volgt de lijn van Augustinus en van de latere theologie: engelen zijn «zuiver geestelijke schepselen» (KKK 330), zonder lichaam, en kunnen dus geen kinderen verwekken. Gn 6,1-4 is dan ook niet het verhaal van de val van de engelen. De Kerk heeft nooit geleerd dat de engelen vielen uit verlangen naar vrouwen. De val was, volgens de Schrift en de theologie, een zonde van de geest, die aan de menselijke geschiedenis voorafging, zoals het verhaal van Eden zelf toont, waarin de slang al verleider is (Gn 3,1-5, KKK 391).

Namen van gevallen engelen: wat de Bijbel werkelijk zegt

Wie zoekt naar «namen van gevallen engelen» vindt op internet lijsten met tientallen namen. De Bijbel kent er echter weinig, en bijna allemaal zijn het titels die een functie beschrijven, geen persoonlijke namen. Dit zijn de namen die werkelijk in de Schrift voorkomen:

Satan

Van het Hebreeuwse satan, «tegenstander», «aanklager». In het Oude Testament is het een titel (in het boek Job «de satan», met lidwoord), en in het Nieuwe Testament wordt het de naam van de aanvoerder van de gevallen engelen (Ap 12,9). De ontwikkeling van deze naam wordt uitgelegd op onze pagina wat is Satan in de Bijbel.

Duivel

Van het Griekse diabolos (Διάβολος), «lasteraar», «hij die verdeelt». Het is de gebruikelijke Griekse vertaling van satan, en de Apocalyps voegt beide titels samen: «genaamd Duivel en Satan» (Ap 12,9). Jezus noemt hem «vader van de leugen» en «moordenaar van den beginne» (Jo 8,44, geciteerd in KKK 392 en 394).

Beëlzebul

In het Evangelie beschuldigen de farizeeën Jezus ervan de demonen uit te drijven «door Beëlzebul, de overste van de demonen» (ἐν τῷ Βεελζεβοὺλ ἄρχοντι τῶν δαιμονίων, Mt 12,24), en Jezus antwoordt door hem met Satan te vereenzelvigen (Mt 12,26). De naam komt van Baäl-Zebub, een Filistijnse godheid van Ekron die koning Ahazia raadpleegde (בְּבַעַל זְבוּב אֱלֹהֵי עֶקְרוֹן, «bij Baäl-Zebub, de god van Ekron», 2 Kon 1,2). De betekenis wordt gewoonlijk uitgelegd als «heer van de vliegen», maar de exacte etymologie van de Griekse vorm Beelzeboul is omstreden.

Abaddon en Apollyon

ἔχουσιν ἐπʼ αὐτῶν βασιλέα τὸν ἄγγελον τῆς ἀβύσσου· ὄνομα αὐτῷ Ἑβραϊστὶ Ἀβαδδών, καὶ ἐν τῇ Ἑλληνικῇ ὄνομα ἔχει Ἀπολλύων.

«Zij hebben over zich als koning de engel van de afgrond. Zijn naam is in het Hebreeuws Abaddon, en in het Grieks heeft hij de naam Apollyon» (Ap 9,11, letterlijke vertaling)

Abaddon betekent «verderf» en Apollyon «de verderver». Opnieuw is het een titel, geen doopnaam, en de exegeten discussiëren of de «engel van de afgrond» Satan zelf is of een verderfengel in zijn dienst. De tekst zegt het niet.

Belial en Asmodeus

Paulus vraagt: «welke overeenstemming is er tussen Christus en Beliar?» (τίς δὲ συμφώνησις Χριστοῦ πρὸς Βελιάρ, 2 Kor 6,15), waarbij hij een Hebreeuwse term die «waardeloos», «slechtheid» betekent als naam van de tegenstander gebruikt. En het boek Tobit, dat deel uitmaakt van de katholieke Bijbel, spreekt over «Asmodeus, de boze demon» die de echtgenoten van Sara doodde (Tb 3,8, Nova Vulgata: «Asmodeus daemonium nequissimum»), overwonnen door het optreden van de aartsengel Rafaël (Tb 3,17).

En Lucifer? Zoals wij zagen is dat een door het gebruik geheiligde geestelijke lezing van Is 14,12, geen geopenbaarde naam. Kortom, de Schrift noemt de vijand naar wat hij doet (hij klaagt aan, belastert, verwoest, bedriegt) en geeft hem bijna nooit de waardigheid van een persoonlijke naam.

Waarom de lijsten met namen van demonen niet katholiek zijn

De lange lijsten die op internet circuleren komen uit twee bronnen die de Kerk niet als gezaghebbend erkent:

• De Joodse apocriefen, vooral het boek Henoch, dat de leiders van de Wakers noemt (Semyaza, Azazel en anderen). De naam Azazel komt in de Bijbel alleen voor in het ritueel van de Grote Verzoendag, als bestemming van een van de bokken (לַעֲזָאזֵל, «voor Azazel», Lv 16,8), zonder dat de tekst hem als gevallen engel voorstelt. De identificatie komt uit het apocriefe boek.
• Magie en occultisme, in het bijzonder middeleeuwse en moderne grimoires, die demonen catalogiseren met namen, hiërarchieën en «zegels» om ze aan te roepen. Hier gaat het niet om theologie, maar om praktijken die de Kerk veroordeelt: zich wenden tot Satan of de demonen en elke vorm van magie is in strijd met de deugd van de godsdienst (KKK 2116-2117).

Zelfs bij de goede engelen vraagt de Kerk om soberheid. Het Directorium inzake volksvroomheid en liturgie (2001) van de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst stelt in nr. 217: «È da riprovare anche l’uso di dare agli Angeli nomi particolari, eccetto Michele, Gabriele e Raffaele che sono contenuti nella Scrittura», dat wil zeggen: de gewoonte om aan engelen bijzondere namen te geven moet worden afgekeurd, behalve Michaël, Gabriël en Rafaël, die in de Schrift voorkomen (officiële Italiaanse tekst, onze vertaling). Als de Kerk ervan afraadt om namen voor de heilige engelen te verzinnen, geldt te meer dat catalogi van namen van demonen, die voortkomen uit nieuwsgierigheid of magie, niet gebruikt worden. Hetzelfde nummer van het Directorium waarschuwt tegen de neiging om elke tegenslag van het dagelijks leven aan de Boze toe te schrijven. Over de namen van de trouwe engelen leest u het artikel over de namen van de engelen.

Wat was de zonde van de gevallen engelen

De Schrift beschrijft het tafereel van de val niet, maar biedt een aanwijzing die de Katechismus overneemt: «Een weerspiegeling van deze opstand vinden wij in de woorden van de verzoeker tot onze eerste ouders: „Gij zult worden als God”» (KKK 392, met verwijzing naar Gn 3,5). De verzoeker stelt de mens dezelfde weg voor die hij zelf is gegaan. Daarom noemt de theologische traditie, van Augustinus tot Thomas van Aquino, hoogmoed de eerste zonde van de engel: als God willen zijn, niet door genade, ontvangend, maar uit zichzelf, zonder van Hem af te hangen (Thomas, Summa Theologiae I, q. 63, aa. 2-3). De afgunst jegens de mens kwam later, als gevolg: de Katechismus zegt, met Wijs 2,24, dat de verzoeker de eerste ouders «uit afgunst» deed vallen in de dood (KKK 391).

Waarom de val van de engelen onherroepelijk is

De Katechismus is duidelijk: het is niet Gods barmhartigheid die tekortschiet, het is de keuze van de engel die onherroepelijk is (KKK 393). De klassieke theologie verklaart dit vanuit de engelennatuur. De engel is zuivere geest: hij kent niet stap voor stap, beslist niet blindelings, wordt niet meegesleept door hartstochten en niet misleid door zwakte. Zijn keuze wordt gemaakt met het volle gewicht van zijn wezen en in één keer, en daarom laat zij geen berouw toe, dat bij ons juist voortkomt uit het herzien van wat we verkeerd gekozen hebben. In de persoonlijke zin die deze site verkiest: de vrijheid van de engel is de totale zelfgave in één enkele daad. De trouwe engel heeft zich geheel en voor altijd aan God gegeven, de gevallen engel heeft zich geheel en voor altijd in zichzelf opgesloten. De tragedie van de demon is niet dat hij verdreven werd, maar dat hij niet wil terugkeren.

Wat de gevallen engelen nu doen en waar hun grens ligt

Volgens de Katechismus «proberen» de demonen «de mens te betrekken in hun opstand tegen God» (KKK 414). Hun gewone werking is verleiding, leugen en verdeeldheid. Maar dezelfde Katechismus herinnert eraan dat Satan «slechts een schepsel» is, «niet in staat de opbouw van het Rijk Gods te verhinderen» (KKK 395), en dat de Zoon van God juist is verschenen om de werken van de Duivel te vernietigen (KKK 394, met verwijzing naar 1 Jo 3,8). Meer specifieke vragen, zoals de werkelijke reikwijdte van die werking, worden in aparte artikelen behandeld: kan de demon onze gedachten lezen? en het verschil tussen bezetenheid en demonische obsessie. Het christelijke antwoord is niet angst, maar wat het Directorium inzake volksvroomheid samenvat als morele inzet, keuze voor het Evangelie, nederigheid en gebed (nr. 217), met vertrouwen in de beschermengel die God aan ieder geeft.

De val van de engelen gelezen door de Kerkvaders

Jesaja 14 en Ezechiël 28 bij de Kerkvaders: Origenes en Theodoretus

Verscheidene Kerkvaders, onder wie Origenes en Theodoretus, wisten dat de orakels van Jesaja en Ezechiël aan koningen gericht zijn. Juist doordat zij ze aandachtig lazen, concludeerden zij dat sommige zinnen op geen enkele menselijke koning passen. Origenes schrijft in het vierde boek van het Over de grondbeginselen over de koning van Babel uit Is 14:

«Οὔτε γὰρ ἐξέπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, οὔτε ἑωσφόρος ἦν, οὐδὲ πρωῒ ἀνέτελλεν ἐπὶ τὴν γῆν ὁ Ναβουχοδονόσορ ὁ ἄνθρωπος». «Want Nebukadnezar, de mens, is niet uit de hemel gevallen, was niet de morgenster en ging niet in de vroegte op over de aarde» (Origenes, De principiis IV, PG 11, 391-392).

Dezelfde redenering vinden we twee eeuwen later bij een exegeet van de school van Antiochië, die het meest oog had voor de letterlijke zin. Bij Ez 28,18, «gij hebt uw heiligheid ontheiligd», vraagt Theodoretus van Cyrus:

«Εἰπάτωσαν οἱ ἀντιλέγοντες, ποῖον ἁγιασμὸν εἶχεν ὁ δυσσεβὴς τῆς Τύρου βασιλεύς· ἀλλ᾿ οὐκ ἂν ἔχοιεν δεῖξαι. Οὗτος δέ, περὶ οὗ νῦν ὁ λόγος, ἡνίκα εἷς τῶν ἁγίων ἀρχαγγέλων ὑπῆρχεν, ἐν μετουσίᾳ ἦν ἁγιωσύνης ἁπάσης· ἀλλ᾿ αὐτὸς τὸν ἁγιασμὸν ἐβεβήλωσε κακῇ χρησάμενος ἐμπορίᾳ, καὶ τοῦ πλείονος ἐπιθυμήσας καὶ τῶν δοθέντων ἐξέπεσε». «Laten zij die ons tegenspreken zeggen welke heiligheid de goddeloze koning van Tyrus had. Zij zullen het niet kunnen aantonen. Maar deze, over wie nu gesproken wordt, nam, toen hij een van de heilige aartsengelen was, deel aan alle heiligheid. Hij zelf echter ontheiligde de heiligheid door slechte handel te drijven, en naar meer verlangend viel hij ook uit wat hem gegeven was» (Theodoretus van Cyrus, In Ezechielem 28,18, PG 81, 1093).

Deze Kerkvaders ontkennen niet dat het orakel over een koning spreekt. Zij oordelen echter dat bepaalde uitdrukkingen hem niet passen en passen die rechtstreeks toe op de gevallen engel. Hieruit komt de lezing voort waarover wij hierboven spraken, en daarom zag de traditie in deze teksten het portret van de eerste hoogmoedige: iemand die veel had ontvangen en meer wilde dan hem gegeven was.

Eerst hoogmoed, dan afgunst: Irenaeus, Augustinus en Leo de Grote

Wat was de zonde van de engel? De heilige Irenaeus van Lyon, aan het einde van de tweede eeuw, plaatste de afgunst aan de oorsprong:

«Diabolus, cum sit unus ex angelis his qui super spiritum aeris praepositi sunt, quemadmodum Paulus Apostolus in ea quae ad Ephesios est manifestavit, invidens homini, apostata a divina factus est lege: invidia enim aliena est a Deo». «De Duivel, een van de engelen die over de geest van de lucht gesteld zijn, zoals de apostel Paulus in de brief aan de Efeziërs heeft aangetoond, werd, uit afgunst jegens de mens, afvallig van de goddelijke wet, want afgunst is God vreemd» (Irenaeus van Lyon, Adversus haereses V,24,4, SC 153, p. 306).

De heilige Augustinus kende deze opvatting en corrigeerde de volgorde. De afgunst kan niet de eerste zijn, legt hij uit, want zij komt uit een andere wortel voort:

«Nonnulli enim dicunt ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inviderit homini facto ad imaginem Dei. Porro autem invidia sequitur superbiam, non praecedit: non enim causa superbiendi est invidia, sed causa invidendi superbia. Cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, invidia vero sit odium felicitatis alienae, quid unde nascatur satis in promptu est». «Sommigen zeggen dat zijn val uit de hoge zetels hierin bestond dat hij de mens, naar het beeld van God gemaakt, benijdde. Maar afgunst volgt op hoogmoed, gaat er niet aan vooraf: afgunst is niet de oorzaak van hoogmoed, hoogmoed is de oorzaak van afgunst. Daar hoogmoed de liefde tot de eigen voortreffelijkheid is en afgunst de haat jegens andermans geluk, ligt het voor de hand wat uit wat voortkomt» (Augustinus, De Genesi ad litteram XI,14,18, PL 34, 436).

Enkele decennia later vatte de heilige Leo de Grote de leer samen in een zin van een prediker, die Irenaeus en Augustinus samenbrengt zonder hen tegen te spreken:

«Incentor namque ille auctorque peccati primum superbus ut caderet, deinde invidus ut noceret». «Die aanstoker en bewerker van de zonde was eerst hoogmoedig, en viel daardoor, en daarna afgunstig, om kwaad te doen» (Leo de Grote, Sermo 9, De collectis IV, SC 49, p. 15).

De volgorde komt overeen met de Katechismus, die eerst spreekt over de vrije afwijzing door de engelen, weerspiegeld in het «gij zult worden als God» (KKK 392), en over de verleidelijke stem die de mens «uit afgunst» tot de dood brengt (KKK 391).

Genesis 6 bij een apologeet uit de tweede eeuw: Athenagoras

De engelenlezing van Gn 6, waarover wij hierboven spraken, bleef niet beperkt tot de Joodse apocriefen. Athenagoras van Athene, die zich omstreeks 177 tot de keizers Marcus Aurelius en Commodus richt, onderscheidt twee wijzen van val: die van de vorst aan wie de materie was toevertrouwd, en die van de engelen die zich met de vrouwen verenigden.

«ἐκεῖνοι μὲν εἰς ἐπιθυμίαν πεσόντες παρθένων καὶ ἥττους σαρκὸς εὑρεθέντες, οὗτος δὲ ἀμελήσας καὶ πονηρὸς περὶ τὴν τῶν πεπιστευμένων γενόμενος διοίκησιν». «gene vielen in begeerte naar maagden en bleken door het vlees overwonnen, en deze werd nalatig en slecht in het beheer van wat hem was toevertrouwd» (Athenagoras, Legatio pro christianis 24, PG 6, 948).

Het getuigenis is kostbaar voor de geschiedenis van de exegese. De lezing die in de «zonen van God» het nageslacht van Set ziet, kreeg echter groot gezag in het Latijnse Westen, vooral vanaf Augustinus, en de leer dat engelen zuiver geestelijke schepselen zijn (KKK 330) staat niet toe hen te verstaan als vaders van kinderen naar het vlees.

«Wat de dood is voor de mensen»: de heilige Johannes Damascenus

De zin die de Katechismus in nr. 393 aanhaalt, komt uit de grote samenvatting van het Griekse geloof uit de achtste eeuw. In het oorspronkelijke Grieks schrijft de heilige Johannes Damascenus:

«Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι ὅπερ ἐστὶ τοῖς ἀνθρώποις ὁ θάνατος, τοῦτο τοῖς ἀγγέλοις ἡ ἔκπτωσις. Μετὰ γὰρ τὴν ἔκπτωσιν οὐκ ἔστιν αὐτοῖς μετάνοια, ὥσπερ οὐδὲ τοῖς ἀνθρώποις μετὰ τὸν θάνατον». «Men moet weten dat wat de dood is voor de mensen, dat de val is voor de engelen. Na de val is er voor hen geen berouw, zoals er voor de mensen geen berouw is na de dood» (Johannes Damascenus, De fide orthodoxa II,4, PG 94, 877 C).

De vergelijking is sober: de dood sluit Gods barmhartigheid niet af, zij sluit de tijd van de keuze af. Voor de mens is die tijd het hele leven. Damascenus legt hier niet uit waarom de val voor de engel het gewicht van de dood heeft. De latere theologie, vooral Thomas van Aquino, zoekt het antwoord in de natuur van de zuivere geest, die kiest zonder de opeenvolging en de aarzelingen van wie stap voor stap leert kennen.

De Vrouw van de Apocalyps en de Moeder van God

Hoofdstuk 12 van de Apocalyps toont twee tekenen aan de hemel, de Vrouw bekleed met de zon (Ap 12,1) en de grote draak (Ap 12,3). Tussen hen wordt het Kind van de Vrouw geboren, en meteen daarna volgt de oorlog van Michaël tegen de draak. Andreas van Caesarea, auteur van een van de eerste Griekse commentaren op de Apocalyps, noteert de twee lezingen die toen al in omloop waren:

«Γυναῖκα δὲ περιβεβλημένην τὸν ἥλιον, τινὲς μὲν δι᾿ ὅλου τὴν παναγίαν Θεοτόκον νενοήκασι, πρὶν ἢ γνωσθῆναι αὐτῆς τὸν θεῖον τόκον, παθοῦσαν τὰ λεγόμενα. Ὁ δὲ μέγας Μεθόδιος εἰς τὴν ἁγίαν Ἐκκλησίαν ἐξέλαβεν». «De vrouw bekleed met de zon hebben sommigen geheel verstaan als de allerheiligste Moeder van God, die zou hebben geleden wat er gezegd wordt voordat haar goddelijke bevalling bekend werd. Maar de grote Methodius heeft haar opgevat als de heilige Kerk» (Andreas van Caesarea, In Apocalypsin 12,1, PG 106, 319-320).

De twee lezingen sluiten elkaar niet uit. De Kerk die Christus in de gelovigen baart, heeft haar volmaakte icoon in Maria, die Hem in het vlees heeft gebaard. Daarom toont dezelfde bladzijde, in apocalyptische taal, de nederlaag van de draak en zijn engelen. Ap 12,9 identificeert de draak met «de oude slang» van Eden, en de mariale traditie heeft in deze Vrouw die hem het hoofd biedt de echo van de belofte van Gn 3,15 gelezen. De draak «haalde het niet».

Van de gevallen engelen naar de demonologie

Alles wat het geloof over de demon zegt, volgt uit deze gegevens: schepsel, goed in oorsprong, gevallen door hoogmoed, overwonnen door Christus. Tussen de gevallen engelen en de serafijnen die voor de troon branden, of de cherubijnen die Eden bewaken, is er geen verschil van natuur, maar een verschil van antwoord. Dat is de ernst van de geschapen vrijheid, en het is ook de troost van de christen: de vijand is werkelijk, maar hij «haalde het niet». De sobere en christocentrische studie van deze werkelijkheid, ver van sensatiezucht en angst, is het voorwerp van de katholieke demonologie, zusterdiscipline van de angelologie.

Referenties

AUGUSTINUS VAN HIPPO. De Genesi ad litteram XI,14,18. In: MIGNE, Jacques-Paul (ed.). Patrologia Latina. Paris: J.-P. Migne, 1845. dl. 34, col. 436.

ANDREAS VAN CAESAREA. In Apocalypsin 12,1. In: MIGNE, Jacques-Paul (ed.). Patrologia Graeca. Paris: J.-P. Migne, [1857-1866]. dl. 106, col. 319-320.

ATHENAGORAS VAN ATHENE. Legatio pro christianis 24. In: MIGNE, Jacques-Paul (ed.). Patrologia Graeca. Paris: J.-P. Migne, [1857-1866]. dl. 6, col. 948.

KATECHISMUS VAN DE KATHOLIEKE KERK. nr. 330 en 391-393.

IRENAEUS VAN LYON. Contre les hérésies, livre V, t. 2: texte et traduction (Adversus haereses V,24,4). Kritische uitgave door Adelin Rousseau, Louis Doutreleau en Charles Mercier. Paris: Cerf, 1969. (Sources Chrétiennes, 153). p. 306.

JOHANNES DAMASCENUS. De fide orthodoxa II,4. In: MIGNE, Jacques-Paul (ed.). Patrologia Graeca. Paris: J.-P. Migne, [1857-1866]. dl. 94, col. 877 C.

LEO DE GROTE. Sermons, t. 2: preken voor de collectes en voor de vastentijd (Sermo 9, De collectis IV). Vertaling en aantekeningen door René Dolle. Paris: Cerf, 1957. (Sources Chrétiennes, 49). p. 15.

ORIGENES. De principiis IV. In: MIGNE, Jacques-Paul (ed.). Patrologia Graeca. Paris: J.-P. Migne, [1857-1866]. dl. 11, col. 391-392.

THEODORETUS VAN CYRUS. In Ezechielem 28,18. In: MIGNE, Jacques-Paul (ed.). Patrologia Graeca. Paris: J.-P. Migne, [1857-1866]. dl. 81, col. 1093.

Veelgestelde vragen over gevallen engelen

Voor wie de leer over de engelen en de demonen grondig wil bestuderen, met methode en trouw aan de Schrift, de Traditie en het Leergezag, biedt Locus Mariologicus het Postgraduaat in Angelologie en Demonologie aan (gegeven in het Portugees).