Vrede zij met jullie: Maria en de vrede die de wereld niet kan geven

Ik laat jullie de vrede; mijn vrede geef ik jullie: niet zoals de wereld geeft, zo geef ik jullie.
Jo 14,27

«Ik laat jullie de vrede. Mijn vrede geef ik jullie: niet zoals de wereld geeft». Jo 14,27 is een van de meest betekenisvolle uitspraken uit Jezus’ afscheidsrede: terwijl Hij zich bewust is van Zijn aanstaande gevangenneming, proces en kruisiging, belooft Hij «vrede». Niet zomaar vrede, maar Zijn vrede, die van een andere aard is dan die welke de wereld kan bieden. Deze onderscheidende formulering, «niet zoals de wereld geeft», vormt de kern van de mariologische interpretatie van dit vers: Maria, die aan het kruis stond in het zicht van de schijnbare afwezigheid van alle wereldse vrede, is het symbool van de vrede die de wereld niet kan geven noch wegnemen.

I. De vrede van Jezus en de vrede van de wereld: twee tegengestelde logieken

Het Hebreeuwse woord shalom dat ten grondslag ligt aan Jezus’ spreken over «vrede», is veel rijker dan de afwezigheid van conflict alleen. Shalom betekent volheid, integriteit, welzijn in zijn geheel, de toestand van een persoon of gemeenschap die in harmonie is met God, met zichzelf en met anderen. De Joodse liturgische groet shalom aleichem («vrede zij met u») uit een wens naar volledige integriteit, niet alleen naar externe rust.

Jezus onderscheidt Zijn vrede van de vrede die de wereld biedt. De wereldse vrede is afhankelijk van externe omstandigheden: gunstige omstandigheden, afwezigheid van oorlog, gezondheid, welvaart, harmonieuze relaties. Wanneer deze omstandigheden veranderen, verdwijnt ook de wereldse vrede. De vrede van Jezus is van een andere aard: niet afhankelijk van externe omstandigheden, maar van een innerlijke relatie met de Zoon wiens «geen enkele tegenspoed, geen enkel lijden, geen enkele vervolging» Hem kan scheiden (zie Rom 8,35).

De christelijke mystieke traditie identificeert deze vrede van Jezus met wat Sint Johannes van het Kruis “sereniteit” (rust) noemde en Sint Ignatius van Loyola “spirituele troost” noemde: een vrede die samenleeft met lijden, geen onverschilligheid of verdoving is, maar de diepe stabiliteit van wie in God is verankerd, boven de fluctuaties van de gemoedstoestand uit. Deze vrede is het vrucht van de Geest (Galaten 5,22), geen menselijke prestatie, maar een goddelijk geschenk dat we ontvangen in mate als we ons openen voor de Geest.

Het onderscheid tussen “wereldse vrede” en “de vrede van Jezus” heeft een sociale en politieke dimensie die de traditie vaak heeft genegeerd. De “Pax Romana”, de keizerlijke vrede die Rome oplegde met geweld, is precies de “vrede die de wereld biedt”: tijdelijk, afhankelijk van de macht van de sterkste, en kan veranderen in burgeroorlog wanneer het machtsevenwicht verschuift. De vrede van Jezus, daarentegen, vereist geen overheersing, maar conversie: de innerlijke transformatie die de menselijke wil in lijn brengt met de wil van God.

II. Maria “Stabat”: de vrede die blijft in het lijden

Jo 19,25: “Bij de kruis van Jezus stonden zijn moeder.” Het Griekse werkwoord is histêken, “stond”, stabat in het Latijn. Deze schijnbaar kleine details werd door de traditie als een theologische symbool gezien: Maria viel niet, vluchtte niet, verloor niet de kennis van zich. “Stond”, in de houding van een biddende, in de houding van een getrouwe die standhoudt voor een mysterie dat buiten het begrip van de mens ligt.

Deze “standhouding” van Maria is geen stoïcisme noch onverschilligheid. De zwaard van Simeon, aangekondigd in Lc 2,35, was aan het vervullen: Maria leed op een echte en diepe manier. Maar het lijden vernietigde haar niet. Ze bezat een vrede die de wereld niet kon geven noch wegnemen: de vrede van het weten dat de Zoon in de handen van de Vader was, zelfs als dat “weten” nu puur geloof was, zonder zintuiglijke bevestiging, zonder buitenlijk bewijs.

O Stabat Mater, de Jacopone da Todi, overweegt dit mysterie met een schoonheid die door de eeuwen heen de christelijke spiritualiteit heeft gevormd. «Stabat Mater dolorosa / iuxta Crucem lacrimosa», stond zij, vol pijn, aan de voet van het kruis. De combinatie van pijn en standvastigheid is de meest perfecte afbeelding van de vrede van Jezus: niet de vrede die de pijn wegneemt, maar de vrede die in de pijn standhoudt. Deze vrede kan alleen door God gegeven worden, en Maria bezat deze op een unieke manier.

De contemplatieve traditie zag in Maria, «aan het kruis», het model van de «donkere nacht van de geloof» waarover Sint Johannes van het Kruis spreekt. De nacht waarin alle zintuiglijke troost verdwijnt, waarin God afwezig lijkt, waarin het geloof alleen nog op de naakte toewijding aan het woord van Christus steunt, deze nacht heeft Maria in haar meest radicale en vruchtbare ervaring doorleefd. Zij die «aan het kruis stond» toen alle zintuiglijke steun verdween, is het model voor elke ziel die door de nachten van het geloof met de vrede die Jezus beloofde heen gaat.

III. «Laat uw hart niet vervallen»: Maria en de eschatologische rust

In Johannes 14,27 eindigt Jezus met een aanmoediging: «Laat uw hart niet vervallen, noch vrees». De verval van het hart (tarassesthô) is de typische menselijke reactie op dreigingen en onzekerheid. Vrees (deiliastô) is de reactie op het waarnemen van gevaar. Jezus vraagt zijn discipelen om te weerstaan aan deze natuurlijke reacties, niet door onverschillig te zijn voor de problemen, maar door de vrede die Hij belooft te hebben.

Maria, die de Annouciatie met initiële verstoring («zij was verbaasd bij het horen van deze woorden», Lucas 1,29) ontving, maar onmiddellijk met een fiat reageerde, heeft gedurende haar leven de transformatie van verstoring naar vrede die Jezus beschrijft meegemaakt. Zij leerde, door decennia met de Zoon samen te leven, niet «laat uw hart vervallen» door de omstandigheden, door vertrouwen te stellen in Zijn woord.

De sereniteit van Maria is geen natuurlijke stemming, maar een bovennatuurlijke deugd. De traditie spreekt over haar «onverstoorbaarheid> (ataraxia in de Griekse filosofische terminologie, theologische interpretatie) als het resultaat van genade: niet de stoïcijnse onverschilligheid ten opzichte van gebeurtenissen, maar de diepe worteling in God die het mogelijk maakt om de stormen van het leven te omarmen zonder door hen vernietigd te worden. Deze sereniteit is precies de «vrede die Jezus geeft», de vrede die «het begrip te boven gaat» (Fil 4,7).

De hedendaagse Maria-spiritualiteit, met name die van paus Johannes Paulus II, die een diepgaande devotie voor Maria had, heeft deze vrede van Maria onderzocht als een remedie tegen het «vrees» dat kenmerkend is voor de moderne cultuur. De pauselijke exortatie «Wees niet bang»! (Non abbiate paura!) van Johannes Paulus II weerklonk, bewust of onbewust, in de woorden van Jezus in Johannes 14,27, en vond steun in Maria: hij die het Totus Tuus-wapen droeg, leefde de vrede die Jezus beloofde onder het oog van de Moeder.

IV. «Mijn vrede»: de prins van de vrede en de pleitbezorger van Onze

Isaïas 9,5 voorspelt de «Prins van de Vrede» (Sar Shalom) als een van de titels van de verwachte Messias. Jezus vervult deze titel op een radicale manier: niet door geweld, maar door het opofferen van zijn eigen leven. Zijn vrede is het resultaat van zijn dood en opstanding: «de vrede die Jezus geeft» is de vrede die voortkomt uit de verzoening met de Vader, bereikt door het kruis.

Maria, Regina Pacis, Koningin van de Vrede, is een titel die de Kerk aan Maria heeft toegekend in deze context: zij die bij de «Prins van de Vrede» staat, die op een unieke manier deelnam aan zijn pascal mysterie, is de koningin die de vrede van de Zoon aan haar spirituele kinderen geeft. Deze titel kreeg een bijzondere urgentie in de 20e eeuw, toen de twee wereldoorlogen Europa en de wereld verwoestten: de verschijningen van Fátima (1917), met hun oproep tot bekering en vrede, werden gezien als het gebed van de Koningin van de Vrede in een oorlogsgeplaagd wereld.

De intercessie van Maria voor de vrede is geen achterhaald devotie-concept voor de hedendaagse wereld, maar een schreeuw die elke generatie opnieuw laat horen terwijl de menselijke conflicten aanhouden. Onze pleitbezorger, Onze Advocaat, van wie het Salve Regina gezongen wordt, biedt ons de vrede van de Zoon aan in onze tijd van strijd.

Zij bidt onvermoeibaar voor de vrede die de wereld niet kan geven. Haar bemiddeling heeft de kracht van Hem die ‘bij de Kruis’ heeft geleefd, die de prijs van vrede kent en daarom met de macht van Hem die door het Kruis is verheerlijkt, bemiddelt.

De eschatologische vrede, het definitieve ‘shalom’ dat het Koninkrijk van God zal brengen in zijn volheid, heeft in Maria zijn meest perfecte voorbode. Zij die opgloren in lichaam en ziel voor de glorie, die in het volle aanwezigheid is van ‘de Prins van Vrede’, leeft al de vrede die de Kerk verwacht. Het aanzien van de verheerlijkte Maria is vooruitkijken naar het beloofde ‘shalom’. Het aanroepen van haar bemiddeling is het verzoek dat de vrede van de Zoon, die verschilt van de vrede die de wereld geeft, nu al in de harten doordringt en de gemeenschappen transformeert.

Maria, ‘bij de Kruis’ staand en Koningin van Vrede, is het beeld van de vrede die Jezus beloofde, die verschilt van de vrede die de wereld geeft, en zij is een krachtige bemiddelaar voor een wereld die deze vrede nodig heeft.

Referenties

• paus Johannes Paulus II, Redemptoris Mater, n. 44-47 (1987).
• Concilie van Vaticanum II, Gaudium et Spes, n. 78 (1965).
• St. Johannes van het Kruis, Stijging naar het Carmel, II, 1-3.
• X. Léon-Dufour, Lezing over het Evangelie volgens Johannes, vol. III (1993).
• A. Frossard, Niet bang zijn! Dialoog met paus Johannes Paulus II (1982).