Leonardo da Vinci và sự rạng ngời của cung lòng Đức Maria

Vào khoảng năm 1481, các tu sĩ của đan viện San Donato ở Scopeto ủy thác cho Leonardo một bức Cuộc Thờ Lạy của các Đạo Sĩ, ngày nay ở Galleria Uffizi tại Firenze. Leonardo diễn tả nỗi vui mừng chấn động của nhân loại trước việc Đấng Cứu Chuộc ngự đến, một làn sóng nhiệt thành hướng về Thiên Chúa. 

Hài Nhi Giêsu tỏa ánh sáng, ngồi trong lòng Mẹ mình.

Các hiền sĩ đến gần Người với nỗi kính sợ thánh thiêng, cảm nhận sự cao cả siêu nhiên của Người.

Các mục đồng, được biến đổi vì lòng hăng say, dường như đến từ những thế giới xa xôi. Ở hậu cảnh là những phế tích của các hàng cột vòm và cung điện, dấu chỉ của ngoại giáo đã bị khuất phục, và giữa các phế tích ấy là nhân loại mới đang đón nhận tin mừng.

Mái lều đã sụp đổ. Con lừa và con bò biến mất. Đối với Đức Trinh Nữ Mẹ, kiến trúc ấy tạo thành một hốc tường và che chở đám đông được lay động bởi ánh sáng hiện dần lên từ bóng tối buổi chiều. 

Nơi thánh Giuse đang thờ lạy, nơi các đạo sĩ và các mục đồng, mỗi nét của những mái đầu ngẩng lên, mỗi lọn tóc, mỗi bàn tay đưa ra đều là một ngọn lửa, một đốm lửa ma trơi lan ra và uốn lượn trong bóng tối: một tia sáng đã lắng đọng trong vẻ huy hoàng của ngọn lửa nơi Đức Trinh Nữ, ở giữa nhóm người.

Hiệu ứng đêm được nhấn mạnh ở bên phải, nơi các nhân vật cúi xuống, vươn ra, cuộn lại, làm biến đổi đến vô tận sự lung linh của các luồng sáng. 

Giữa Đức Trinh Nữ đang bồng Hài Nhi trên tay và đám đông dao động có một khoảng tối: vị vua dâng lễ vật dừng lại ở mép vòng tròn tạo thành một vầng hào quang cho Đức Maria, và chỉ có một vị vua khác tiến lên phủ phục, hôn mặt đất trong khu vực thánh thiêng. 

Những bụi cây trong gió, những con ngựa, những phế tích treo lơ lửng trên các vòm cung mong manh tạo nên phông nền.

Leonardo ở Milano

Bức Cuộc Thờ Lạy của các Đạo Sĩ bị Leonardo bỏ dở vì ông lên đường đi Milano. Vừa đến nơi, người nghệ sĩ đã được giao phó vô số công việc phục vụ triều đình, từ tượng đài kỵ mã Francesco Sforza đến việc trang trí Sala delle Asse trong Lâu đài, từ những bức chân dung các tình nhân của công tước Ludovico il Moro đến y phục và cảnh trí cho các lễ hội, từ việc xây dựng kênh đào cho đến các công trình quân sự. Bậc thầy có ít thời gian để dành cho việc thực hiện những bức tranh đạo đức nhỏ, và những yêu cầu cấp bách của khách hàng được đáp ứng một phần nhờ đông đảo học trò trong xưởng của ông, những người thực hiện chúng theo mẫu là các bản vẽ cũ của ông.

Ngoài ra, còn có những học trò rất nhiều triển vọng làm việc cho ông: Marco d’Oggiono, Giovanni Boltraffio, Ambrogio de Predis và Francesco Galli, được gọi là “người Napoli” vì gốc gác của mình. Và chính người sau cùng này là người thực hiện vật chất bức Đức Mẹ Litta, vốn rõ ràng vang vọng bức Đức Trinh Nữ trong Hang Đá ở Luân Đôn và lặp lại khuôn mẫu ấy: tư thế của Đức Trinh Nữ và của Hài Nhi, gần như giống hệt tác phẩm ở Luân Đôn, cùng những yếu tố rất tương tự như các ô cửa sổ, lan can bằng đá xám và phong cảnh.

Bức Đức Mẹ Litta là biểu tượng của cuộc đối thoại vừa phổ quát vừa thân mật của một người Mẹ, người Mẹ tuyệt hảo, Đấng đổ tràn dịu dàng và yêu thương trên Con Trẻ của mình, Con Người, nhắc nhớ chúng ta mối dây êm dịu liên kết hai Đấng vượt trên thời gian và vượt trên không gian.

Một bức tranh đẹp, được tô điểm bởi một cảnh tượng sâu xa tính người ngay cả trong nét thánh thiêng của nó, bởi một màu sắc trong trẻo. Leonardo 38 tuổi khi ông quyết định vẽ bức Đức Mẹ cho Con Trẻ bú. Ông vừa mới định cư ở Lombardia, tại Triều đình nhà Visconti, nơi mà ông cũng tổ chức những công trình kiến trúc và đường sá ấn tượng, như tổ hợp Navigli tài tình và phức tạp, những con kênh có thể đi lại được, khởi từ sông Ticino, phải chuyên chở hàng hóa và vật liệu xây dựng, để rồi trả nước về sông Pô, gần Pavia. Cách riêng, Leonardo rất bận rộn tìm một giải pháp để san bằng mực nước của các Navigli, vốn vào thời đó không tương hợp với việc đi lại trên sông. Nhưng trong những chuyến đi của mình trên lãnh thổ Lombardia, ông cũng ấn tượng với những màu sắc của thiên nhiên chung quanh Milano. 

Ông thấy một bầu trời xanh ngoạn mục vào những ngày quang đãng và một thảm thực vật lung linh hơn nhiều so với thảm thực vật ông từng chiêm ngưỡng ở Toscana và ở những nơi khác trên Bán đảo mà ông đã biết. Chính với trực giác về phong cách ấy, tức là sự sống động kiểu Lombardia nơi màu sắc của các bức tranh, mà ông bắt tay vào sáng tác, trên một tấm gỗ nhỏ, bức Đức Trinh Nữ Maria cho Hài Nhi bú, một tác phẩm có sự tinh khiết màu sắc tuyệt vời, có vẻ đẹp và sự đơn sơ cảm động. Bức Đức Mẹ Litta phản ánh rõ hơn cả mầu nhiệm lớn lao kiểu Leonardo, được dệt nên bằng nét duyên tinh tế, bằng sự tĩnh lặng suy niệm.

Nhờ Milano, chúng ta phải nhớ rằng Leonardo liên tục xen kẽ những giai đoạn say mê sáng tạo mãnh liệt và trọn vẹn với những khoảnh khắc dừng lại để suy niệm, trong đó ông không can thiệp vật chất vào tác phẩm, nhưng chuẩn bị sửa lại nó theo những ý hướng mới nảy sinh trong quá trình thực hiện, những cách thức thực hiện xem ra cho phép một sự so sánh với bức Đức Mẹ Litta.

Nét hiển nhiên của các hình ảnh, vốn rất rõ ràng trong phong cách Verrocchio — nét hiển nhiên của bức Truyền Tin của Leonardo và sắc độ tạo hình cho đầu Chúa Kitô, cao vời dù ngày nay đã hư hại nhiều, khi Người loan báo sự phản bội sắp xảy đến của một trong các Tông Đồ — tất cả những nét ấy chúng ta gặp lại, dưới những hình thức tương tự, trong cách diễn tả hình tượng của bức Đức Mẹ Litta. 

Như thế, khuôn mặt nhìn nghiêng của Đức Mẹ xem ra gần như có thể đặt chồng khít lên khuôn mặt của Tông Đồ Philípphê trong bức Bữa Tiệc Ly, chính là vì cấu trúc tương tự của hình tượng, đầy chất liệu hội họa và đến lượt mình lại được lấp đầy bằng một thứ ánh sáng mạnh mẽ, sáng sủa và trong trẻo khiến hình ảnh trở nên sờ chạm được và chan chứa cảm xúc mãnh liệt, trong khi ánh sáng lọc qua từ hậu cảnh của bức Đức Trinh Nữ và Hài Nhi xem ra được quan niệm với cùng một vẻ nhẹ bẫng như ánh sáng tràn ngập khung cảnh Nhà Tiệc Ly bên trong một cấu trúc phối cảnh đáng nể.