Vlucht naar Egypte: Sir 3, Kolossenzen 3 en de Heilige Familie op de vlucht met Matteüs 2.

Sta op en neem het kind en zijn moeder mee en vlucht naar Egypte.
Mt 2,13

De feestdag van de Heilige Familie, op de zondag na Kerstmis van Jaar A, verbindt drie teksten rond het gezin als school van deugd en plaats van gehoorzaamheid aan God. Sirach 3,2-6.12-14 stelt de plicht om ouders te eren en de voordelen ervan vast: zonden afdoen, geestelijke rijkdom, lang leven. Kolossenzen 3,12-21 roept gelovigen op zich te kleden in mededogen, vriendelijkheid, nederigheid, geduld en liefde, met liefdadigheid als band van volmaaktheid, en past deze deugden toe in gezinsrelaties: vrouwen, mannen, kinderen, ouders. Matteüs 2,13-15.19-23 vertelt over de vlucht van de Heilige Familie naar Egypte en hun terugkeer naar Nazareth na de dood van Herodes. De drie teksten beschrijven het gezin als een plaats van gehoorzaamheid, gedeelde deugd en trouw aan God zelfs in gevaarlijke en ballingschapssituaties.

I. De eerste lezing: Sirach 3,2-6.12-14

De Eclesiastische legt theologische grondslag voor het vierde gebod: «De Heer eerde de vader ten opzichte van zijn kinderen en bevestigde het recht van de moeder op haar kinderen» (Sir 3,2). Wie zijn vader eert, verzoent zonden (v.3) en wie zijn moeder eert, vergroot zijn geestelijke rijkdom (v.4). Wie zijn vader eert, zal vreugde vinden in zijn kinderen en wanneer hij bidt, zal hij gehoord worden (v.5). Wie zijn vader eert, zal langer leven (v.6). En de toepassing op ouderdom: verlaat je vader niet in zijn ouderdom, wees hem niet tot last in zijn leven (v.12). Godgelijk mededogen voor je vader wordt niet vergeten en zal in moeilijke tijden herinnerd worden, het dient als verzoening voor jouw zonden (v.14). Sirach ziet de familie niet als een idyllisch beeld: hij erkent dat ouders verouderen, hun geest verduistert, en ze een last kunnen worden. Precies op dit moment is het gebod het meest eistend en waardig. De Heilige Familie van Nazareth volgde deze geest: Maria eerde God als Vader, Jezus eerde Maria en Jozef, en gehoorzaamheid binnen de familie was de context waarin de Zoon van God groeide in wijsheid, lengte van dagen en genade (Lucas 2,52).

II. De tweede lezing: Kolossenzen 3,12-21

Paulus dringt aan op de Colossen als «geselecteerd door God, heilig en geliefd»: kleed je in mededogen, vriendelijkheid, nederigheid, geduld (Kolossenzen 3,12). Draag elkaar uit en vergeef elkaar zoals de Heer u heeft vergeven (v.13). En bovenal liefde, die de band van volmaaktheid is (v.14). Laat de vrede van Christus uw hart regeren (v.15). Laat de woorden van Christus in jullie leven weerklinken (v.16). En dan gezinsrelaties: vrouwen, onderdanig zijt u aan uw man als het de Heer behaagt (v.18). Mannen, liefdelijk en niet bittermoedig (v.19). Kinderen, gehoorzaam uw ouders in alles (v.20). Ouders, wees niet boos op uw kinderen omwille van het goede (v.21). Het christelijke gezin wordt niet beschreven als een hiërarchie van macht maar als een plaats van gedeelde deugden waar elke relatie een specifieke kwaliteit heeft die vereist is: liefde, gehoorzaamheid, geduld, geen irritatie. Het impliciete model is de Heilige Familie van Nazareth.

III. Het evangelie: Matteüs 2,13-15.19-23

De vlucht naar Egypte en de terugkeer naar Nazareth worden beschreven in Matteüs 2,13-15.19-23 als reactie op de moordopdracht van Herodes aan alle jongens onder twee jaar. De Heilige Familie vluchtte naar Egypte om zo de jonge Jezus te beschermen. Na de dood van Herodes keren zij terug naar Nazareth, waar Jezus opgroeit in gehoorzaamheid aan zijn ouders.

Na bezoek van de drie wijzen, verschijnt de engel van de Heer in een droom aan Jozef: «Sta op, neem het kind en zijn moeder mee en vlucht naar Egypte. Blijf daar tot ik je verder instructies geef, want Herodes zal het kind zoeken om het te doden» (Mattheüs 2,13). Jozef staat ‘s nachts op, neemt het kind en zijn moeder mee en vertrekt naar Egypte (v.14). Zijn gehoorzaamheid is onmiddellijk en volledig. Mattheüs ziet hierin de vervulling van een profetie: «Ik heb mijn zoon uit Egypte geroepen» (v.15, gebaseerd op Hosea 11,1). De Heilige Familie volgt het pad van Israël: het volk dat uit Egypte ontsnapte tijdens de Exodus wordt voorspeld door de familie die terugkeert naar Egypte na de dood van Herodes. De engel verschijnt opnieuw aan Jozef in een droom (v.19) en vertelt hem dat hij terug kan keren, want degenen die het kind wilden doden, zijn overleden (v.20). Jozef neemt het kind en zijn moeder mee en gaat naar het land Israël (v.21). Maar uit angst voor Archelaus vertrekt hij naar Galilea en vestigt zich in Nazareth (vv.22-23). Het leven van de Heilige Familie wordt gevormd door gehoorzaamheid: Jozef volgt de dromen, die de stem van God zijn.

Maria en de vluchtgezin

Maria is het centrale figuur in de Heilige Familie niet omdat ze leiding geeft of beslissingen neemt, maar omdat ze draagt. Tijdens de vlucht naar Egypte neemt zij de Zoon van God bij zich en ontsnapt ‘s nachts naar een vreemd land. De ervaring is die van alle vluchtelingen: urgentie, gevaar, onzekerheid, onvoorspelbaarheid van de toekomst. Maria, die het Magnificat zong tijdens de Bezoeking, kent ook de stilte van ballingschap. Kolossenzen 3 roept gelovigen op zich te bekleden met mededogen, vriendelijkheid, nederigheid en geduld: Maria is het perfecte voorbeeld van deze deugden in gezinsleven. Ze verschijnt niet in de evangeliën terwijl Jozef discussieert over beslissingen of zijn perspectief afdwingt. In plaats daarvan wordt ze gezien als degene die ontvangt, bewaart en nadenkt. «Maria bewaarde alle deze dingen in haar hart» (Lucas 2,19): haar gezinsdeugd is het contemplatieve terugtrekken dat haar in staat stelt te luisteren naar wat God vraagt. Spruchter 3 spreekt over eerbied voor de ouders in hun ouderdom en zwakte: Maria heeft het omgekeerde meegemaakt, zij werd verzorgd door haar Zoon, die later aan haar toewijdde als zijn vertrouwde leerling. De Heilige Familie van Nazareth is de eerste Kerk: drie personen verenigd door de liefde die Kolossenzen 3 beschrijft, en een model voor alle christelijke gezinnen.