Belzebub: wie is hij in de Bijbel en wat betekent de naam?

Door Prof. Dr. Daniel C. Afonso · Bijgewerkt op
Belzebub is in de Bijbel de naam van een vreemde god, en later de naam die de tegenstanders van Jezus geven aan de leider van de demonen. In het Oude Testament stuurt koning Achazja een bode om “Baal-Zebub, de god van Acaron” te raadplegen (2 Koningen 1,2). In de Evangeliën beschuldigen sommigen Jezus ervan dat hij de demonen uitdrijft “door Belzebub, de leider van de demonen” (Mattheüs 12,24), en hij antwoordt door te spreken over Satan: “Als Satan Satan verdrijft, dan is hij in zichzelf verdeeld” (Mattheüs 12,26).
Samenvattend
- Waar komt het voor: in 2 Koningen 1 (in de vorm “Baal-Zebub”) en in Matteüs 10:25, Matteüs 12:24.27, Marcus 3:22 en Lucas 11:15.18-19 (in de vorm “Belzebub”).
- Wie is hij in de Evangeliën: de “opperheer van de demonen” waar Jezus van wordt beschuldigd dat Hij kracht ontvangt. Zijn antwoord verwijst naar Satan.
- De naam: Het Hebreeuws in 2 Koningen 1 eindigt op «-bub», het Grieks in de Evangeliën op «-bul». De oorsprong van de evangelische vorm wordt besproken.
- Het antwoord van Jezus: Een koninkrijk dat verdeeld is, kan niet blijven bestaan, en de Joodse bezweerders laten zien dat dit argument niet opgaat (Mt 12,25-27).
- De overwinning van Christus: «Door de Geest van God is het Koninkrijk gekomen, en de sterke overwint de machtige» (Lc 11,20-22).
Belzebul in het Oude Testament: de god van Acharon
De naam komt voor het eerst voor in 2 Koningen 1, en alleen daar in het Oude Testament. Koning Achazja valt door het hek van zijn kamer op de bovenverdieping in Samaria en wordt ziek. Hij stuurt dan boodschappers met een bevel: “Gaat, raadpleeg Baal-Zebub, de god van Acaron, om te weten of ik zal genezen van deze ziekte” (2 Koningen 1:2, onze vertaling vanuit het Hebreeuws). De Nieuwe Vulgaat geeft: “Ite, consulite Beelzebub deum Accaron.”
Op bevel van de engel van de Heer gaat de profeet Elisa naar de ontmoeting met de boodschappers en stelt hij een vraag die het centrum van het verhaal vormt: “Is er geen God in Israël, dat jullie naar Baal-Zebub, de god van Achraz, gaan vragen?” (2 Koningen 1,3). De vraag komt terug in 1,6 en in 1,16, samen met de uitspraak: “van het bed waar je op bent gestegen, zult je niet afdalen, want je zult zeker sterven.” De zonde van de koning is dat hij een andere god zoekt, alsof Israël niet zijn eigen God zou hebben.
Belzebub in de Evangeliën: de leider van de demonen
In de Evangeliën komt de term voor in een scène van een exorcisme. In Matteüs geneest Jezus een bezeten, blinde en dove man, en de Farizeeën reageren: “Deze verdrijft de demonen niet anders dan met Beëlzebul, de overste van de demonen” (Mt 12,24, onze vertaling vanuit het Grieks). In Marcus zijn het de schriftgeleerden uit Jeruzalem die zeggen: “Hij heeft Beëlzebul” en “het is door de overste van de demonen dat hij de demonen verdrijft” (Mc 3,22). In Lucas komt de beschuldiging van “sommigen van hen” (Lc 11,15).
De Bijbelgeleerde François Bovon merkt op dat de beschuldiging gaat over magie: men erkent het succes van de exorcisme, maar men schrijft Jezus de macht toe van satanische krachten en niet van goddelijke krachten. Er is nog een detail dat de ernst van de belediging aantoont. In Mt 10,25 waarschuwt Jezus zelf de discipelen: «Als Belzebub aan de huisheer wordt toegeschreven, hoeveel meer aan zijn familie!»
Wat betekent de naam?
Het is belangrijk om te onderscheiden wat de teksten zelf laten zien van wat geleerden beweren. De teksten laten vier dingen zien. Ten eerste: in 2 Koningen 1,2.3.6.16 schrijft het Hebreeuws twee woorden, ba’al zevuv (בַּעַל זְבוּב). Ten tweede: in Jesaja 7,18 is hetzelfde woord zevuv, met het lidwoord, een gewoon zelfstandig naamwoord, en de Nieuwe Vulgaat vertaalt dit met “mug”: sibilabit Dominus muscae, “de Heer zal fluiten als een mug”. Ten derde: de Evangeliën, in de Griekse tekst die we raadplegen, schrijven Beelzeboul (Βεελζεβούλ), met een “-boul” aan het einde, en de Nieuwe Vulgaat volgt deze vorm in de Evangeliën, terwijl in 2 Koningen Beelzebub wordt geschreven. Ten vierde: de vorm die in de Evangeliën voorkomt, komt alleen voor in Mt 10,25, Mt 12,24.27, Mk 3,22 en Lc 11,15.18-19.
Het is hieruit dat de populaire vertaling “heer der vliegen” voortkomt. Deze is gebaseerd op het Hebreeuws in 2 Koningen, en Bovon beschrijft het als een ironische vervorming van de naam: het Oude Testament zou de polemiek hebben uitgebreid naar de naam van de tegenstander en de god “god der vliegen” genoemd hebben. Wat betreft de evangelische vorm, geeft de tekst niet aan of het dezelfde naam is die is veranderd, of een andere naam, en dit punt wordt besproken.
Hypothese van Bovon, en niet een gegeven uit de teksten: de oorspronkelijke naam zou Baalzebul zijn, de naam van een godheid van de Filistijnen in Ecron, en zou “heer van de verhoogde woonplaats” betekenen. Hij baseert zich hierbij op het idee van “verhoogde woonplaats”, dat volgens zijn aantekeningen voorkomt in 1 Koningen 8,13, waar het Hebreeuws bet zevul leest, “huis van woonplaats”. Dezelfde auteur erkent de beperkingen van deze interpretatie: de naam komt niet voor in de Joodse literatuur buiten de Evangeliën, en de keuze van een zo zeldzame naam blijft, schrijft hij, een raadsel.
Het antwoord van Jezus: een huis dat verdeeld is
Bovon onderscheidt drie replieken in het antwoord van Jezus. De eerste is die van het verdeelde huis: «Elk koninkrijk dat verdeeld is, wordt verwoest, en elk huis dat verdeeld is, stort in. Als Satan tegen Satan opstaat, dan verdeelt hij zichzelf. Hoe zou dan zijn koninkrijk blijven bestaan?» (Mt 12,25-26). Marcus vertelt dat Jezus «in gelijkenissen» sprak en voegt toe dat, als Satan zich tegen zichzelf opstand maakt, «hij niet kan blijven bestaan, maar zal ten einde komen» (Mc 3,23.26).
Wanneer Jezus spreekt over Satan, laat Hij zien dat, voor Hem, iemand beschuldigen van het handelen in opdracht van de leider van de demonen, gelijk is aan het beschuldigen van die persoon van het handelen in opdracht van Satan. Bovon merkt op dat de uitdrukking “leider van de demonen” op zichzelf niet noodzakelijkerwijs tot deze identificatie leidt, maar dat de vermelding van Satan in Lc 11,18 een argument voor hem is. Hij erkent ook dat de logica van dit gedeelte ingewikkeld is, omdat de realiteit is dat het koninkrijk van het kwaad allang niet verdeeld is. Het punt van Jezus is anders: hij handelt niet onder de orders van de leider van de demonen.
De tweede repliek keert het argument terug naar degenen die het naar voren brachten: «En als ik de demonen uitdrijve door Beëlzebul, door wie drijven jullie kinderen dan de demonen uit? Daarom zullen zij zelf jullie rechters zijn» (Mt 12,27). Bovon begrijpt de «kinderen» als de Joodse bezweerders. Volgens hem erkennen de christenen die dit gezegde overgaven de waarde van deze bezweringen en vragen ze dat die van Jezus ook erkend worden. Wie Jezus op de kant van Satan plaatst, veroordeelt zichzelf.
“Door de vinger van God”: het Koninkrijk is gekomen
`De derde repliek is de doorslaggevende: “Indien het is door de vinger van God dat ik de demonen uitdrijve, dan is het Koninkrijk van God gekomen tot u” (Lc 11,20). In Matteüs luidt de zin “door de Geest van God” (Mt 12,28), en het Catechismus citeert deze formulering bij het uitleggen dat “de komst van het Koninkrijk van God is de nederlaag van het koninkrijk van Satan” (nr. 550).
`De uitdrukking “de vinger van God” heeft zijn wortels in het Oude Testament. In Ex 8,15 zijn het de magiërs van Egypte die, voor een plaag, tot Farao zeggen: “Dit is de vinger van God”. In Ex 31,18 en Dt 9,10 staan de tafelen van de Wet “geschreven met de vinger van God”. Bovon is van mening dat Lucas hier de uitdrukking uit de oudste bron van de uitspraken van Jezus bewaart, en dat het woord “vinger” de instrument en de effectiviteit benadrukt, terwijl “hand” de macht zou oproepen. Het Griekse werkwoord éphthasen betekent dat het Koninkrijk “gekomen is”, en niet alleen dat het nadert. Volgens dezelfde auteur zijn de exorcismen van Jezus tekenen van de aanwezigheid van het Koninkrijk.
De sterkste overwon de sterke.
`Jezus sluit het betoog af met een beeldspraak: “Wanneer een sterke man zijn paleis bewaakt, zijn bezittingen zijn in vrede. Maar wanneer een sterkere man hem overvalt en overwint, dan berooft hij hem van de wapenrusting waarin hij vertrouwde, en verdeelt hij zijn buit” (Lc 11,21-22). In Marcus wordt dezelfde leerstelling uitgedrukt met de woorden dat niemand het huis van de sterke kan plunderen “tenzij hij eerst de sterke bindt” (Mc 3,27). De “sterkere” is Christus zelf, en elk exorcisme toont aan dat de macht van de overste van de demonen reeds gebroken is.
`Het Catechismus verbindt dit beeld met het werk van Christus: «Daarom is de Zoon van God gekomen in de wereld: om de werken van de duivel te vernietigen» (nr. 394). Het Catechismus zegt wanneer deze overwinning werd behaald: «De overwinning op de “heerser van deze wereld” is eenmaal en voor altijd behaald, op het uur dat Jezus zich vrijwillig aan de dood toewijde om ons zijn leven te geven» (nr. 2853). De exorcismen, zegt nummer 550, «kondigen de grote overwinning van Jezus aan.»
Wat betekent dit voor ons?
Belzebub is geen rivaal van God. Het Catechismus herinnert eraan dat de macht van Satanas “niet oneindig” is: “Hij is slechts een schepping, krachtig vanwege zijn zuivere geest, maar altijd een schepping: hij is niet in staat de opbouw van het Koninkrijk van God te verhinderen” (nr. 395). Over de vijand in het algemeen, zie Wat is Satanas in de Bijbel.
Wie wil zien hoe de Kerk vandaag de dag omgaat met de werking van de duivel en de exorcisme, kan lezen: Het exorcisme in de Katholieke Kerk.
Veelgestelde vragen
Quem é Belzebu na Bíblia?
No Antigo Testamento, «Baal-Zebub, deus de Acaron» é a divindade que o rei Ocozias manda consultar (2Rs 1,2). Nos Evangelhos, Belzebu é o «chefe dos demônios», e Jesus, ao responder à acusação de agir por ele, fala de Satanás (Mt 12,24-26).
Belzebu significa «senhor das moscas»?
Essa tradução se apoia no hebraico de 2Rs 1, em que a segunda palavra, zevuv, é a mesma que em Is 7,18 a Nova Vulgata traduz por «mosca». A forma dos Evangelhos, Beelzeboul, termina de outro modo, e o seu sentido é discutido. Bovon propõe, como hipótese, «senhor da residência elevada».
Belzebu e Satanás são o mesmo?
Nos Evangelhos, Jesus responde à acusação de agir pelo «chefe dos demônios» falando de Satanás (Mt 12,26), e Bovon vê nisso um argumento para identificá-los. O Catecismo fala de Satanás, do Diabo e do Maligno (n. 391 e 2851).
Em que textos da Bíblia aparece Belzebu?
Na forma «Baal-Zebub», só em 2Rs 1,2.3.6.16. Na forma «Belzebu», em Mt 10,25, Mt 12,24.27, Mc 3,22 e Lc 11,15.18-19.
O que significa «pelo dedo de Deus» em Lucas 11,20?
É a expressão com que Jesus diz que os seus exorcismos são obra de Deus e sinal de que o Reino chegou. Em Mateus ela se lê «pelo Espírito de Deus» (Mt 12,28). Em Ex 8,15 os magos do Egito já tinham dito diante de um sinal: «É o dedo de Deus».
Reacties