Η πνευματική μητρότητα της Μαρίας

“Συνδεδεμένη με το κείμενο του προβλήματος της ώρας του Ιησού, το ζήτημα της σχέσης μεταξύ Ιησού και της μητέρας του παραμένει ανοιχτό μέχρι να εκπληρωθεί η ώρα. Η απάντηση που δίνεται στην Κανά είναι μόνο η αρχή μιας απάντησης, διότι η Κανά […] δεν είναι η ώρα του Ιησού, εκτός από μια αρχική έννοια. Καθώς η ώρα, στον πλήρη της νόημα, είναι εκείνη της δόξας μέσω του πάθους, είναι σε αυτή την ώρα που το ζήτημα θα τεθεί με πιο ριζικό τρόπο. Πράγματι, η «μητέρα του Ιησού» εμφανίζεται ξανά τότε, και μόνο τότε, στο τέταρτο Ευαγγέλιο (19,25-27)».Ο Ιησούς, τη στιγμή του θανάτου του, στρέφεται ξανά προς αυτήν και την αποκαλεί ξανά «γυναίκα».Στην Κανά, η Μαρία μεταβαίνει από το ρόλο της μητέρας του Ιησού σύμφωνα με τη σάρκα σε αυτόν της πνευματικής μητέρας των πιστών. Στο Γολγόθα, συναντάμε το ίδιο ζήτημα: η Μαρία γίνεται η μητέρα του μαθητή.Η πνευματική μητρότητα της Μαρίας είναι η εκπλήρωση της σκοτεινής μητρότητας της Σιών, θέμα που εντοπίζεται στην εβραϊκή παράδοση (βλ. Serra: *Contributi dell’antica letteratura giudaica* 100, 405-406.414-415). Ο τίτλος «μητέρα» που αποδίδεται στην Ισραήλ είναι πολύ σπάνιος στην Παλαιά Διαθήκη. Ωστόσο, η ιδέα της μητρότητας του λαού του Θεού επαναλαμβάνεται πολλές φορές. Ίσως το πιο σημαντικό κείμενο είναι ο Ψαλμός 87: «Η Σιών θα είναι η πατρίδα όλων και κάθε άνθρωπος που ανήκει στον λαό του Θεού θα μπορεί να πει: “Εκεί γεννήθηκα”», ακόμη και αν προέρχεται από την Αίγυπτο, τη Βαβυλώνα ή την Μικρά Ασία. Πνευματικά, κάθε άνθρωπος γεννήθηκε εκεί.Οι λέξεις του Ιησού προς τη Μαρία: «Ιδού ο υιός σου» (v. 26b), φαίνονται να αντηχούν τον προφητικό αναγγελία προς τη μητέρα της Σιών, η οποία βλέπει τους γιους της να επιστρέφουν από την εξορία (βλ. Ισ 60,4-5. Ιερ 31,3-14. Βρ 4,37. 5. κ.λπ.) για να συνιστούν τον νέο λαό του Θεού, τον λαό του Μεσσία.«Η Ιερουσαλήμ ήταν η παγκόσμια μητέρα των διασκορπισμένων, συγκεντρωμένων στον ναό που υψωνόταν μέσα στα τείχη της. Η μητέρα του Ιησού είναι η παγκόσμια μητέρα των διασκορπισμένων παιδιών του Θεού, ενωμένων στην προσωπικότητα του Χριστού» (Σέρα, Μαρία στην Κανά και κοντά στο σταυρό100).Ο Ιωάννης φαίνεται να βλέπει στην Μαρία, τη γυναίκα που προσωποποιεί τη Θυγάτη της Σιών γύρω από την οποία συγκεντρώνονται όλοι οι γιοι της, την εκπλήρωση της προφητείας του Καϊφά: «Ο Ιησούς έπρεπε να πεθάνει για τον λαό, αλλά όχι μόνο για τον λαό, αλλά και να συγκεντρώσει σε ενότητα τους διασκορπισμένους γιους του Θεού» (Ιωάννης 11,52).Το κείμενο αναφέρει κυριολεκτικά: «για να τους συγκεντρώσει σε ένα» (στην ουδέτερη eis tén). Αυτός ο «ενός» τόπος όπου οι διαιρεμένοι γιοι του Θεού συγκεντρώνονται είναι πιθανώς ο ίδιος ο Ιησούς στο σταυρό. Είναι εκείνη και γύρω της που επιτυγχάνεται η ενότητα όλων όσων πιστεύουν σε αυτόν και που «κοιτάζουν» στην πλευρά του (19,37). […] Αυτοί οι άνθρωποι είναι η Μαρία και ο μαθητής που αγαπούσε ο Ιησούς: με τη συμβολική τους λειτουργία αντιπροσωπεύουν εδώ όλο το νέο λαό του Θεού (ντε λα Πότερι, Μαρία στο μυστήριο της συμμαχίας233).«Προ της σταύρου του Ιησού, στάθμειαν η μητέρα αυτού και η αδελφή της μητέρας, Μαρία η Κληόφα, και η Μαρία η Μαγδαληνή» (Ιωάννης 19,25) και ο Ιησούς, βλέποντας τη μητέρα του και δίπλα της τον αγαπημένο μαθητή», απευθύνεται πρώτα σε αυτόν και έπειτα σε εκείνη και από τη σταύρωση, «δέσμευσε τη μητέρα του στον αγαπημένο μαθητή σαν μητέρα προς παιδί. Ο ευαγγελιστής προσθέτει: «Μετά, ο Ιησούς γνωρίζοντας ότι όλα είχαν τελειώσει, είπε…» (19,28). Με τον δεσμό της μητέρας με τον μαθητή, ο Ιησούς εκπληρώνει το έργο που του ανέθεσε ο Πατέρας (Stock, *Μαρία, η μητέρα του Κυρίου, στο Νέο Διαθήκη* 93).Η Μαρία προκηρύσσεται από τον Ιησού ως «Μητέρα» όλων των πιστών, εκπροσωπούμενη από τον μαθητή, ο οποίος ακολουθεί τον Δάσκαλο μέχρι τη σταύρωση: μια μητρική σχέση όχι πλέον φυσική, αλλά πνευματική. «Από εκείνη τη στιγμή, σύμφωνα με το Ιωάννη 19,27, ο μαθητής την πήρε στα δικά του». Το «τα δικά του» σημαίνει «το καλό» με μια πολύ ευρεία έννοια. Η ίδια έκφραση βρίσκεται στην Προλόγο του Ιωάννη: «Ήλθε στον κόσμο το φως, και οι άνθρωποι τον δέχτηκαν ως δικό τους (τα δικά του), αλλά δεν τον δέχτηκαν» (Ιωάννης 1,11). Πρόκειται για μια υποδοχή στην πίστη, όπως λέει ο I. de la Potterie: την πήρε «στη ζωή του εσωτερικά, στην πίστη του». Αυτή η εσωτερικότητα του μαθητή δεν είναι άλλη από την προθυμία του να ανοίξει στην πίστη στις τελευταίες λέξεις του Ιησού και να εκτελέσει το πνευματικό του διαθήκη, γινόμενος γιος της μητέρας του Ιησού, λαμβάνοντάς την ως μητέρα στη ζωή του μαθητή: η μητέρα του Ιησού είναι τώρα και η μητέρα του. (de la Potterie, *Μαρία στο μυστήριο της συμμαχίας* 245).Αν ο Βαπτιστής πίστευε ότι ο Μεσσίας θα ερχόταν ως σύζυγος για να ανανεώσει τον γάμο με την σύζυγο, δηλαδή τον λαό του Ισραήλ της εποχής, μετά από κατάλληλη προετοιμασία, θα τον υποδέχονταν με χαρά.Ο Ιωάννης ο Ευαγγελιστής εμβαθύνει την μεσσιανική ιδέα του Βαπτιστή, την διευρύνει και την διορθώνει, δείχνοντας ότι θα υπάρξει απόρριψη και τραγική θάνατος πριν από την ολοκλήρωση του γάμου. Ο Alonso Schökel συμπληρώνει και εμπλουτίζει το εκκλησιαστικό νόημα του Ιωάννη 19,26, συνεχίζοντας την ένδειξη που προσφέρουν ο Αυγουστίνος και ο Γρηγόριος σε ορισμένα κείμενα όπου «καθιερώνονται σχέσεις μεταξύ “θάνατος, ανάσταση, απαρχή του αποστολικού και επισκοπικού υπουργίου”, στο πλαίσιο του λεβιτικού σχεδίου, σε μια σύνθεση χριστολογίας και εκκλησιαλογίας, η οποία με τη σειρά της τίθεται σε σχέση με τον ιστορικό Ιησού στο φως της Παλαιάς Διαθήκης» (La lettura simbolica del Nuovo Testamento, 69-71).Ο Αυγουστίνος, για παράδειγμα, συζητώντας για την ηθική αξία μιας χριστιανικής ανάγνωσης του Δευτερονόμου (Δτ 25,5-10) στον Κατά Φαύστο Μανιχέα (32,10) γράφει:…Τι άλλο σημαίνει, στην μεταφορά, εκτός από το ότι κάθε κηρυκτής του Ευαγγελίου πρέπει να εργάζεται στην Εκκλησία για να αναστήσει μια γενεαλογία για τον νεκρό αδελφό, ο οποίος είναι ο Χριστός, ο οποίος πέθανε για εμάς, και αυτός που θα αναστηθεί παίρνει το όνομά του; Τελικά, ο Απόστολος, παρατηρώντας αυτό όχι σωματικά στην έννοια της προφητείας, αλλά πνευματικά στην εκπληρωμένη αλήθεια, εξοργίζεται με εκείνους που θυμάται ότι τους γέννησε στον Χριστό Ιησού μέσω του Ευαγγελίου [1 Κο 4,15], και τους διορθώνει επικρίνοντάς τους επειδή ήθελαν να είναι του Παύλου: «Εσύ σταυρώθηκες για τον αδελφό μου; Ή βαπτίστηκες στο όνομά του;» Όπως λέει: «Εγώ σας γέννησα για τον αδελφό μου που πέθανε: αποκαλείτε τον εαυτό σας Χριστιανούς, όχι Παύλους».Από την άλλη, αυτός που, έχοντας εκλεγεί από την Εκκλησία, αρνείται το υπουργείο του Ευαγγελισμού, είναι δικαίως και αξιοπρεπώς περιφρονημένος από την Εκκλησία.Μια παράλληλη γραμμή ακολουθεί ο Άγιος Γρηγόριος σε παρόμοιο κείμενο (Κανόνες Παροικούμενου, Βιβλίο Α, 5), χρησιμοποιώντας άλλο απόσπασμα από τον Παύλο.«Το θέμα είναι εκκλησιαστικό», παρατηρεί ο L.Αλοντσόν Σχόκελ («Η συμβολική ανάγνωση της Καινής Διαθήκης»69). Είναι το απόστολο έργο που ο Αυγουστίνος εφαρμόζει όσον αφορά το λεβιράτο»:Ο αδελφός πεθαίνει χωρίς να αφήσει απογόνους. Ποιος θα έχει τη γυναίκα για να γεννήσει παιδιά στον νεκρό; Η μητέρα του Ιησού δεν έχει άλλους γιους. Είναι σαν τη Νοέμ, όταν πείθει τις νύμφες της να μείνουν: «Ακόμα έχω παιδιά στην κοιλιά, που μπορούν να γίνουν οι άντρες τους» (Ρωμ 1,11). Την ώρα του θανάτου του, ο Ιησούς ορίζει και θεσπίζει έναν αδελφό, γιο της Μαρίας, στον οποίο ανατίθεται το έργο του λεβιράτου: «Γυναίκα, αυτός είναι ο γιος σου» (Λουκά 2,26). Αν αυτή η εξήγηση γίνει αποδεκτή, ο εκκλησιαστικός νόημα ολοκληρώνεται και εμπλουτίζεται, συνδέοντας συμβολικά με μια τόσο σημαντική θεσμική έννοια του Παλαιού Νόμου, και εκτιμάται από πολλούς Πατέρες. (Οπ. παραπάνω70).Θα μπορούσε ο Παύλος να σκέφτεται το λεβιράτο, ρωτά ο Λ. Αλοντσόν Σχόκελ, όταν γράφει στους Κορινθίους, που θυμούνται ότι «γεννήθηκαν στον Χριστό Ιησού μέσω του Ευαγγελίου» (1 Κορινθίους 4,15. Βλ. επίσης 1,13).«Ο Αγιογράφος σκέφτεται ότι ναι. Η λανθασμένη ερμηνεία που δόθηκε στο έργο του Παύλου θυμίζει την κατάσταση του Βαπτιστή, όταν χρησιμοποίησε το αινιγματικό ανέκδοτο για το λεβιράτο. Αλλά στην πρόθεση της Εκκλησίας, και ήδη στην του Ευαγγελιστή, και ίσως ακόμη και στην του Παύλου (Πράξ. 13,24), πρόκειται για κάτι περισσότερο από ένα ανέκδοτο, ενώ φαίνεται ότι σε αυτό πρέπει να αναγνωριστεί ένας θεσμικός νόμος της απαρχής της Αποστολικής διαδοχής, του επισκοπικού αξιώματος, της αθανασίας του χριστιανικού ονόματος» (Ibid., 70-71).Στο Γολγοθά συμβαίνει μια μεταμόρφωση, της οποίας η πρωτοβουλία ανήκει στον Ιησού. Η Μαρία δεν είναι πια απλώς η μητέρα του Ιησού, αλλά γίνεται η μητέρα του μαθητή. Είναι από τον πεθαίνοντα Ιησού που δέχεται αυτόν τον άλλο γιο.«Η αγάπη της για τον Χριστό πρέπει, επομένως, να είχε στραφεί όλο και πιο ξεκάθαρα και έντονα και προς εκείνους για τους οποίους η αγάπη της είχε εκφραστεί. Η μητρική αγάπη της προς τον Χριστό περιέλαβε εκείνους για τους οποίους ήταν ο «πρωτότοκος μεταξύ πολλών αδελφών» (Ρωμ. 8,29) και η Μητέρα του Χριστού έγινε Μητέρα των Χριστιανών» (Guardini, *Η Μητέρα του Κυρίου*, 59).Δρ. Ρίτα Τόρτι Ματζί Καθηγήτρια, Locus Mariologicus