De mariologie van Alexander van Alexandrië

Alexandre d’Alexandrie: pionier van de patristieke mariologie

Alexander van Alexandrië (d. 328) was een van de eerste theologen die een mariologie in dogmatisch perspectief ontwikkelde. Door de goddelijkheid van de Zoon te verdedigen tegen Arius, legde hij de basis voor de verkondiging van Maria als Theotokos in Efeze.Bisschop van Alexandrië van 312 tot 328, stond hij vanaf het begin in de weer tegen de scheuring van de Melitianen van Licopoli, die uitbrak tijdens de vervolging van zijn voorganger, Petrus I van Alexandrië (d. 311). De Melitianen waren volgelingen van de religieuze beweging naar Melitus (lat. Meletius), bisschop van de Egyptische stad Licopoli, die rond 326 overleed vanwege zijn strikte opvattingen over de Kerk. Tijdens het Eerste Ekkelsche Concilie van Nicea (325) leidde deze scheuring tot een conflict waarbij bijna de helft van de bisschoppen die juridisch onder Alexander vielen, en priesters en diaken uit Alexandrië betrokken waren. Canon 6 van Nicea bevestigde de voorrechten van de Alexandrijnse zetel over Egypte zelf, Thebaïsche Vallei, Libië en Pentapolis. Maar de situatie veranderde niet aanzienlijk tot aan de dood van Alexander op 17 april 328.In deze context begon de Ariaanse crisis. Rond 318 stond Alexander in de oppositie van een ideologische groep binnen zijn kerk, gevormd door een van zijn meest invloedrijke priesters, Arius, aan wie hij de parochie van Baukalis had toevertrouwd. Na perioden van discussies en debatten, riep de bisschop een synode van honderd bisschoppen bijeen die in 319 Arius en vijf andere priesters, zes diaken en twee bisschoppen excommuniceerde. De encyclische brief Henos somatos, die Alexander na de synode naar “de geliefde en vereerde mede-liturgen van de Katholieke Kerk overal” stuurde, reageerde op de inmenging van Eusebius van Nicomedia en andere oosterse bisschoppen in de Ariaanse kwestie. Deze hadden hun steun aangeboden aan de uit Alexandrië verbannen. Arius zelf beschreef de reden van het conflict in zijn brief aan Eusebius: “Hij [Alexander] wierp ons uit de stad omdat we niet op dezelfde manier spraken als hij in de openbare verklaring waarin hij zegt: ‘Altijd God, altijd Zoon. Samen Vader, samen Zoon’.”Het is moeilijk om de exacte reden voor de schandaal van Arius te begrijpen. Alexander benadrukte ongetwijfeld de eeuwigheid van de goddelijke generatie van de Zoon en zijn substantiële eenheid, zoals blijkt uit een andere dogmatische brief die hij naar zijn correspondent Alexander van Thessaloniki stuurde in 324.Het is ook waar dat Arius zijn cristologische stellingen volledig bevestigde, met name in fragmenten van zijn Thalia, een klein traktaat dat hij in dezelfde stad Alexandrië schreef voor zijn ballingschap, en dat een letterlijke en doctrinale innovatie markeerde binnen het debat tussen de theologische facties in Alexandrië, waar Alexander zijn leer over de Zoon van God formuleerde. De buitengewone originaliteit van de arianistische stellingen gaf hen geen krediet bij de oostelijke bisschoppen, die Arius echter beschermden. Maar Alexander slaagde erin zijn ideeën te laten triomferen tijdens het synode van Antiochië in 324 en later tijdens het Concilie van Nicea in 325. De Nicäanse geloofsbelijdenis bevatte details die een anti-arianistische standpunt weerspiegelden, die moeten worden begrepen in het licht van de theologie van Alexander, hoewel hij nooit het woord homoousios gebruikte.Tijdens dit theologische debat, dat de laatste tien jaar van zijn episcopaat in beslag nam, vond Alexander een trouwe en intelligente bondgenoot in een jonge diaken, zijn toekomstige opvolger, Athanasius. In Athanasiüs’ geschriften Contra Arianos vinden we de kern van Alexanders leer.Er zijn slechts enkele brieven en fragmenten van zijn geschriften over. De hier geciteerde teksten van Sint Athanasius zijn van groot belang vanuit een mariologisch perspectief vanwege twee aspecten:• Het gebruik van de titel Theotokos voor de Maagd Maria. Het feit dat Alexander in een brief de Maagd het titel Theotokos toekent als iets normaal en gebruikelijk, vormt een historisch referentiepunt in Efeze tijdens het debat met Nestorius en de Antioquense school.• Door Maria voor te stellen als het ultieme voorbeeld van een leven gewijd aan Christus, van een hemels leven. Alexander van Alexandrië moedigde de al georganiseerde groepen maagden in Egypte aan, volgens het model van de bloeiende monniken van de Thebaïsche woestijn. Zijn theologische-spirituele lijn werd breed gevolgd door Athanasius en Ambrosius van Milaan.Brief aan de maagdenDe Maagd, model van maagdelijkheid«Aan het einde der tijden, om de zonde te overwinnen, werd het Woord, de Verlosser, geboren uit de Maagd Maria, nam van haar vlees aan en werd mens. Wees absoluut niet bang als je hoort dat Hij mens werd: want door mens te zijn geworden, verloor Hij niets van Zijn goddelijkheid, maar Hij is God. Bovendien openbaarde Zijn goddelijkheid zich door Zijn daden, zoals het opwekken van Lazarus, het veranderen van water in wijn. Deze dingen bewijzen niet langer dat Hij mens was, maar dat Hij God is (…). Zijn geboorte verschilt echter van die van andere mensen, want Hij nam vlees van slechts één Maagd. Hierin ontvangt u de opvoeding die u van uw ouders hebt gekregen: van hen ontvingen jullie de zaden van de verlangen naar deugd. Inderdaad, door de goede opvoeding die zij u gaven, vond de Bruid Hem en sprak Hij tot uw hart, overtuigend u om voor altijd maagd te blijven. Bovendien hebben jullie voor ogen het voorbeeld van Maria, die het type en de afspiegeling van het hemelse leven is».(Athanasius, Brief aan de Maagden)

Brief aan Alexander van Thessalië«Vervolgens erkennen wij de opstanding van de doden, waarvan onze Heer Jezus Christus de eerste vrucht was, die inderdaad en niet in schijn een lichaam ontving van de Theotokos [Moeder van God] Maria».

(Brief aan Alexander van Thessalië)

Om verder te gaan in het bestuderen van de Mariologie, raadpleeg de encycliek Redemptoris Mater van paus Johannes Paulus II, waarin Maria wordt gepresenteerd in het licht van de theologie van de verlossing.

Voor een diepgaander onderzoek: • Mariologie • Marian theologie • Marian verschijningen • Postgraduaat in Mariologie.

Alexander van Alexandrië blijft een onmisbaar referentiepunt voor de mariologie. Door Alexander van Alexandrië te bestuderen, komt men bij de wortels van de patristieke dogma’s rond Maria. Meer informatie over het Concilie vindt men in de documenten van het Concilie, beschikbaar op de website van de Heilige Stoel: documenten van het Concilie.

Postgraduaat in Mariologie

Wil je je kennis van Mariologie verdiepen? Ontdek dan de Postgraduaat Mariologie aan de Locus Mariologicus: een academische opleiding die theologische strengheid, spirituele levenswijze en de levende traditie van de Kerk combineert.

Inschrijven of meer informatie →