Thánh Mẫu học của Alexanđrô thành Alexandria

Alexanđrô thành Alexandria: người tiên phong của Thánh Mẫu học giáo phụ

Alexanđrô thành Alexandria (†328) là một trong những nhà thần học đầu tiên trình bày một nền Thánh Mẫu học theo hướng tín lý. Khi bảo vệ thiên tính của Chúa Con chống lại Ariô, ngài đã mở đường cho việc công bố Đức Maria là Theotokos tại Êphêsô.

Là giám mục Alexandria từ năm 312 đến 328, ngay từ đầu ngài đã chiến đấu chống lại ly giáo của những người Mêlêtiô ở Licopoli, bùng nổ vào thời cuộc bách hại dưới vị tiền nhiệm của ngài là Phêrô I thành Alexandria (qua đời năm 311). Những người Mêlêtiô là các môn đồ của phong trào tôn giáo mang tên Mêlêtiô (lat. Meletius), giám mục thành Licopoli bên Ai Cập, qua đời khoảng năm 326, do quan niệm nghiêm ngặt của ông về Hội Thánh. Vào thời công đồng chung đầu tiên tại Nicêa (325), ly giáo này lôi kéo gần một nửa số giám mục vốn lệ thuộc Alexanđrô cách hợp pháp, cùng các linh mục và phó tế của Alexandria. Khoản luật 6 của Nicêa tái khẳng định các đặc quyền của Toà Giám mục Alexandria trên chính Ai Cập, trên vùng Tebaida, Libya và Pentapolis. Nhưng tình hình xem ra đã không thay đổi bao nhiêu cho đến khi Alexanđrô qua đời, ngày 17 tháng 4 năm 328.

Chính trong bối cảnh đó, cuộc khủng hoảng Ariô bắt đầu. Thật vậy, vào khoảng năm 318, Alexanđrô thấy mình phải đương đầu với sự chống đối của một phe ý thức hệ, được hình thành trong Hội Thánh của ngài qua hoạt động của một trong những linh mục có ảnh hưởng nhất của ngài là Ariô, người mà ngài đã trao phó giáo xứ Baukalis.
Sau một thời gian bàn cãi và gặp gỡ theo nhịp tranh luận, vị giám mục đã triệu tập một thượng hội đồng gồm một trăm giám mục và, năm 319, thượng hội đồng này đã tuyệt thông Ariô cùng với năm linh mục khác, sáu phó tế và hai giám mục. Thông thư Henos somatos, được Alexanđrô gửi “tới các bạn đồng tế thân yêu và đáng kính của Hội Thánh Công giáo, ở khắp mọi nơi” sau thượng hội đồng, phản ứng lại sự can thiệp của Eusêbiô thành Nicômêđia và các giám mục Đông phương khác vào vụ việc Ariô.
Những vị này đã dành sự ủng hộ cho những người bị tuyệt thông ở Alexandria. Chính Ariô thuật lại lý do của cuộc xung đột trong thư gửi Eusêbiô. Nói về Alexanđrô, ông khẳng định: “ông ấy đã trục xuất chúng tôi khỏi thành phố, vì chúng tôi không nói như ông ấy nói trong bản tuyên bố công khai, nơi ông ấy bảo: Luôn luôn là Thiên Chúa, luôn luôn là Chúa Con. Cùng nhau Cha, cùng nhau Con”. Thật khó hiểu được lý do chính xác khiến Ariô lấy làm chướng tai.
Không nghi ngờ gì, Alexanđrô đã nhấn mạnh tính vĩnh cửu của việc Chúa Con được Thiên Chúa sinh ra và sự duy nhất về bản thể của Người, như một lá thư tín lý khác của ngài, do ngài gửi cho người bạn thư tín là Alexanđrô thành Thêxalônica, năm 324, cho thấy.
Cũng chắc chắn rằng Ariô đã phản ứng bằng cách xác nhận trọn vẹn các luận đề Kitô học của mình, được chứa đựng cách riêng trong những trích đoạn của cuốn Thalia: một khảo luận nhỏ mà ông đã viết tại chính thành Alexandria trước khi bị lưu đày, và nó đánh dấu một sự đổi mới về văn tự và đạo lý ngay giữa lòng cuộc tranh luận giữa các phe thần học gia Alexandria, nơi Alexanđrô đã can thiệp bằng cách trình bày đạo lý của ngài về Con Thiên Chúa.
Tính độc đáo quá mức của các luận đề Ariô đã không mang lại uy tín cho chúng nơi các giám mục Đông phương, những vị dù sao vẫn che chở Ariô. Nhưng Alexanđrô đã làm cho các ý tưởng của ngài thắng thế tại thượng hội đồng Antiôkia năm 324 và, sau đó, tại Công đồng Nicêa năm 325. Công thức đức tin Nicêa đưa ra những chi tiết có thể gây tranh cãi, mang tính chống Ariô, những chi tiết phải được hiểu theo thần học của Alexanđrô, cho dù ngài không bao giờ dùng từ homoousios.
Trong diễn tiến của cuộc tranh luận đạo lý ấy, vốn chiếm trọn mười năm cuối triều đại giám mục của ngài, Alexanđrô đã tìm được một đồng minh trung thành và thông minh nơi con người của một phó tế trẻ, vị kế nhiệm tương lai của ngài, Athanasiô. Trong các trước tác của vị này, Chống lại những người theo Ariô, chúng ta sẽ gặp thấy điều cốt yếu trong giáo huấn của Alexanđrô.
Chỉ còn lại một vài lá thư và những đoạn rời trong các trước tác của ngài. Các bản văn chúng tôi trích lại ở đây là những trích dẫn của thánh Athanasiô. Xét theo quan điểm về Đức Maria, chúng rất quan trọng vì hai khía cạnh:

1. việc dùng tước hiệu Theotokos dành cho Đức Trinh Nữ Maria. Sự kiện Alexanđrô, trong một lá thư, gán cho Đức Trinh Nữ tước hiệu Theotokos như một điều bình thường và thông dụng, sẽ là một điểm quy chiếu lịch sử tại Êphêsô trong cuộc tranh luận với Nestôriô và với trường phái Antiôkia.
2. việc đề nghị Đức Maria cho các trinh nữ như mẫu gương tối cao của đời sống thánh hiến cho Đức Kitô, của đời sống thiên quốc. Alexanđrô thành Alexandria khích lệ các nhóm trinh nữ đã được tổ chức trong đời sống cộng đoàn tại Ai Cập, theo mẫu gương các đan sĩ đang phát triển mạnh ở vùng Tebaida. Đường hướng thần học – thiêng liêng của ngài sẽ được Athanasiô và Ambrôsiô thành Milanô theo sát rộng rãi.

Thư gửi các trinh nữ
Đức Trinh Nữ, mẫu gương của đức đồng trinh

“Vào thời sau hết, để huỷ bỏ tội lỗi, Người, là Ngôi Lời, đã sinh ra bởi Đức Trinh Nữ Maria, nhận lấy xác thịt từ Mẹ, và đã làm người. Con đừng sợ chút nào, nếu con nghe rằng Người là một con người: bởi vì, khi đã trở nên người, Người không hề bị giảm sút điều gì, nhưng Người là Thiên Chúa. Đàng khác, với thiên tính, Người đã tỏ mình ra đúng như Người là, khi cho Ladarô sống lại (…), khi biến nước thành rượu. Thật vậy, những điều ấy không còn chứng minh rằng Người là một con người, nhưng dạy chúng ta rằng Người là Thiên Chúa (…). Tuy nhiên, việc sinh ra của Người không giống với việc sinh ra của những người khác, bởi vì Người chỉ nhận lấy xác thịt từ một Trinh Nữ. Đây, ngài (Alexanđrô) nói, con đã nhận được sự giáo dục của cha mẹ con: từ các ngài con đã nhận được những hạt giống của lòng khao khát nhân đức. Thật vậy, nhờ nền giáo dục tốt lành mà các ngài đã trao ban cho con, Đấng Phu Quân đã gặp thấy con và nói với lòng con, thuyết phục con ở lại đồng trinh cho Người mãi mãi. Hơn nữa, các con có trước mắt cách hành xử của Đức Maria, là mẫu mực và hình ảnh của đời sống trên trời”.
(Trích Athanasiô, Epistula ad virgines)

Thư gửi Alexanđrô thành Thêxalônica
Đức Theotokos

“Sau đó, chúng tôi tuyên xưng sự sống lại của kẻ chết, mà Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta, đã trở nên hoa quả đầu mùa, khi Người thực sự chứ không phải chỉ bề ngoài đã nhận lấy một thân xác từ Mẹ Thiên Chúa [Theotokos] Maria”.
(Epistula ad Alexandrum Thessal)

Để đào sâu việc nghiên cứu Thánh Mẫu học giáo phụ, hãy tham khảo thông điệp Redemptoris Mater của Đức Gioan Phaolô II, thông điệp trình bày Đức Maria trong chân trời thần học cứu độ.

Hãy đào sâu việc học của bạn: khám phá Thánh Mẫu học, Thần học Thánh Mẫu, các cuộc hiện ra của Đức Mẹ và Chương trình Sau đại học về Thánh Mẫu học.

Alexanđrô thành Alexandria vẫn là điểm quy chiếu không thể thiếu cho thần học Thánh Mẫu. Đào sâu Alexanđrô thành Alexandria là đi vào cội rễ giáo phụ của tín điều Thánh Mẫu. Đọc thêm về công đồng trong các văn kiện của Công đồng.