Hebben engelen een geslacht? Zijn engelen mannelijk of vrouwelijk?

Anjos têm sexo? Os anjos são puros espíritos, sem corpo

Door · Bijgewerkt op

`

Nee. De Kerk leert dat de engelen “volledig geestelijke wezens” zijn (Katechisatie van de Katholieke Kerk, nr. 330), zonder lichaam, en het geslacht is een kenmerk van wezens die een lichaam hebben. Daarom zijn engelen in de strikte zin van het woord noch mannen noch vrouwen. Als de Bijbel hen als mannen afbeeldt en we over hen spreken in de mannelijke vorm, is dat omdat ze in menselijke vorm verschijnen om een missie te vervullen, en niet omdat ze een geslacht hebben.

`
`

In samenvatting

`
    “`html
  • Kort antwoord: nee. Engelen zijn geesten, zonder lichaam, en daarom zonder geslacht (Katechismer, nr. 328-330).
  • “`
  • Wat van geloof is: dat engelen geestelijke, niet-lichamelijke wezens zijn. Dat dit het geslacht uitsluit, is een conclusie van de theologie, omdat deze nummers van het catechismus dit onderwerp niet behandelen.
  • Wat Jezus zegt: in de opstanding zullen de mensen «zoals de engelen in de hemel» zijn (Mt 22,30), zonder huwelijk.
  • Waarom ze eruitzien als mannen: De Schrift beschrijft hen in menselijke vorm, en het grammaticale geslacht van “engel” is mannelijk in het Hebreeuws, Grieks en Latijn. Dit is geen geslacht.
  • De kunst: Jonge, delicate of kinderlijke engelen zijn conventies van kunstenaars, en geen leerstelling.

Wat de Kerk leert: zuivere geesten

Het Catechismus stelt dat het bestaan van de “geestelijke, niet-lichamelijke wezens” die de Schrift engelen noemt, “een waarheid van geloof is” (nr. 328). Verder wordt er gezegd wat ze zijn: “Als puur geestelijke schepselen, zijn ze begiftigd met intelligentie en wil: ze zijn persoonlijke en onsterfelijke schepselen” (nr. 330). Deze nummers behandelen niet het geslacht, maar ze zeggen wat belangrijk is voor de vraag: de engel heeft geen lichaam.

Het Vierde Concilie van Lateranen (1215) maakte reeds onderscheid tussen de twee orden van schepselen die God uit het niets heeft gemaakt: «het geestelijke en het lichamelijke, dat wil zeggen, het engelachtige en het wereldlijke», en noemde daarna de mens, «als een soort van gemeenschappelijk wezen, samengesteld uit geest en lichaam» (DH 800, vertaling van ons).

Daaruit concludeert de theologie: het geslacht is een kenmerk van levende lichamen, verbonden aan de voortplanting, en een geest zonder lichaam heeft dit niet. Het is een eenvoudig en coherent redeneerproces dat overeenstemt met de leer van de Kerk, maar het is belangrijk om te onderscheiden wat een kwestie van geloof is van wat een conclusie is. De waarheid van het geloof is dat engelen geesten zijn. Dat ze niet mannelijk of vrouwelijk zijn, volgt daaruit.

Thomas van Aquino leert dat de engelen “geen lichamen hebben die van nature aan hen verbonden zijn” (Summa Theologica* I, q. 51, a. 1), omdat begrijpen geen daad van een lichaam is, en daarom het hebben van een lichaam niet behoort tot de aard van een intelligente substantie als zodanig. Dit redeneerproces is een theologische mening van groot gezag, en geen definitie. We hebben dit al uitgelegd in Hebben engelen een lichaam?, waar ook te zien is hoe zij lichamen aannemen om zich te manifesteren.

En het lichaam dat de engel aanneemt? Kan dat kinderen voortbrengen?

Wanneer een engel verschijnt in een menselijk lichaam, dan leeft dat lichaam niet. Volgens Sint Thomas kan “niets een levende werk verrichten, wie zelf geen leven heeft” (I, q. 51, a. 3). Het zesde argument van hetzelfde artikel citeert Genesis 6, waar de “zonen van God” de “dochters van de mensen” tot vrouwen namen (Gen 6,2), om te beargumenteren dat engelen nakomelingen verwekken in aangenomen lichamen. Sint Thomas antwoordt dat de heilige engelen “op geen enkele manier vóór de zondvloed zo konden vallen” en begrijpt de term “zonen van God” als de zonen van Seth, die goed waren (I, q. 51, a. 3, ad 6).

Wat betreft de demonen, hij stelt dat, indien iemand voortkomt uit een dergelijk verbond, dit niet geschiedt door sperma afkomstig van hen of van de bezeten lichamen, maar door sperma van een man dat daarvoor wordt gebruikt (ibid.). Dit zijn zijn interpretaties, en geen definities van de Kerk.

Wat Jezus zegt: “zoals de engelen in de hemel”

De Farizeeën vroegen Jezus naar het huwelijk in de opstanding, en Jezus antwoordde: “In de opstanding, immers, zullen zij niet meer huwen of worden uitgegeven, maar zijn ze zoals de engelen in de hemel” (Mt 22,30, onze vertaling vanuit de Nova Vulgata, met het Grieks hôs ángeloi). Marcus zegt hetzelfde (Mc 12,25). Lucas drukt dit uit als: degenen die als waardig worden bevonden voor de opstanding “kunnen niet meer sterven, want ze zijn gelijk aan de engelen” (Lc 20,36), en het Grieks gebruikt hier één enkel woord, isángeloi.

De tekst behandelt het leven van de opgestane en definieert niet de aard van de engelen. Maar het gaat ervan uit dat zij een bestaan hebben dat niet via het huwelijk verloopt.

Waarom de Bijbel hen als mannen voorstelt

In de bijbelse verhalen verschijnen engelen in menselijke vorm. In Mamre ziet Abraham “drie mannen” (Gen 18,2). Tobias ontmoet Rafaël zonder te weten dat hij een engel is (Tb 5,4) en spreekt hem aan als “jongeman” (Tb 5,5). Bij het graf verschijnen er “twee mannen in een stralende gewaad” (Lc 24,4), en later vatten de discipelen samen dat de vrouwen “een visioen van engelen” hadden gezien (Lc 24,23). In Daniël is Gabriël “de man Gabriël” (Dn 9,21), en het Hebreeuws gebruikt hāʾîš, “de man”. Eerder ziet de profeet hem “met het uiterlijk van een man” (Dn 8,15).

Waarom verschijnen ze zo? Sint Thomas leert dat de engelen lichamen aannemen “niet om hun eigenentwil, maar om onzeentwil”, om op een vertrouwelijke manier met de mensen om te gaan (I, q. 51, a. 2, ad 1). Het aangenomen lichaam is een teken en maakt van de engel geen mens (I, q. 51, a. 3, ad 1). De menselijke vorm verklaart de verschijning, en geeft geen indicatie van geslacht.

Er lijkt een uitzondering te zijn. In Zc 5,9 ziet de profeet “twee vrouwen” met vleugels, maar de tekst noemt ze niet engelen. De engel van de visioen is een andere, namelijk diegene die “met mij sprak” (Zc 5,5.10), en de vrouwen dragen de efa waarin de “ongerechtigheid” is (Zc 5,8-9).

Michiel, Gabriël en Rafaël: namen die een missie uitdrukken

De namen van de drie aartsengelen die in de Schrift genoemd worden, geven hun missie aan. Volgens de geleerde George A. Barton betekent Michiel “wie is zoals God?”, Gabriël is “man van God” of “held van God” en Rafaël is “genezer van God” (Journal of Biblical Literature, 1912). Dat Gabriël “man van God” betekent, maakt hem niet tot een mens.

`

Dit is wat het Catechismus herinnert aan de woorden van Sint Augustinus: “Engel (boodschapper) is een aanduiding van een taak, niet van een aard” (nr. 329). De naam zegt wat de engel doet, en niet wat hij van nature is.

`

“Engel”, “angelus”, “malʾāk”: het grammaticale geslacht is geen geslacht.

In de talen van de Bijbel is het woord voor “engel” mannelijk. In het Hebreeuws is het malʾāk. In Genesis 16,7 staat “en de engel van de Heer vond haar”, met het werkwoord in de mannelijke enkelvoudsvorm (wayyimṣāʾāh), en in Genesis 19,1 staat “de twee engelen” (hammalʾākîm), in het mannelijke meervoud, met het werkwoord ook in de mannelijke meervoudsvorm (wayyābōʾû). In het Grieks is het ángelos, met het mannelijke lidwoord: in Lucas 1,19 staat “en de engel zei” (ho ángelos). In het Latijn is het angelus, zoals in “hij wist niet dat hij een engel van God was” (Tobias 5,4), waarin illum in het mannelijk geslacht staat. Het Portugese woord “anjo” is ook mannelijk.

Maar het geslacht van een woord is niet het geslacht van de persoon of het wezen dat het benoemt. Het Hebreeuwse woord voor “geest”, rûaḥ, vereist een vrouwelijk werkwoord in Genesis 1,2 (mᵉraḥepet, “die ademde”), en het Griekse woord pneûma is neuter (Johannes 4,24). Het Catechismus leert iets vergelijkbaars over God zelf: “God overstijgt de menselijke onderscheiding tussen de geslachten. Hij is noch man noch vrouw, Hij is God” (nr. 239). Engelen zijn schepselen en geen God, maar de mannelijke taal maakt een geest niet tot een mannelijk wezen.

Waarom hebben de kunstenaars hen zo afgebeeld?

De kunsthistoricus Marco Bussagli merkt op dat de bijbelse traditie “uniek” is in het beschrijven van het uiterlijk van de engelen “als dat van mannen”, en dat de eerste christelijke kunstenaars hen kledden in de pálio, een mannelijke mantel (Storia degli angeli, 1991). Hij merkt ook op dat de gevleugelde Victoria’s in de heidense kunst vrouwelijke figuren waren, terwijl de christelijke engelen, ondanks de gemeenschappelijke vleugels, mannen waren en mannelijke kleding droegen.

Later, volgens hem, gaven kunstenaars de engelen vrouwelijke trekken en kleding, een typologie die, met uitzondering van enkele gevallen, zich verspreidde vanaf het einde van de Middeleeuwen. Hij legt dit uit aan de hand van twee stromingen: de ene, verbonden met de bijbelse tekst, ziet engelen als mannelijke wezens, en de andere, van filosofische oorsprong, benadert engelen tot de zielen. En hij concludeert: “Er is geen vaststaande regel, in de praktijk: alles hangt af van de keuze van de kunstenaar.”

De engelachtige kindjes, de “putti”, zijn ook een artistieke conventie. Geen van deze afbeeldingen is leerstellig. Het geloof leert dat engelen geesten zijn, en de kunst gebruikt de menselijke figuur, van welke leeftijd of met welke kenmerken dan ook, als een teken.

Wat betekent dit voor ons?

Het stellen dat engelen geen geslacht hebben, maakt ze niet tot onpersoonlijke krachten. Het Catechismus zegt dat ze “persoonlijke schepselen” zijn (nr. 330), met intelligentie en wil. We spreken over hen in de mannelijke vorm uit gewoonte en vanwege de menselijke manier waarop de Schrift hen voorstelt. Wie bidt tot Sint-Michiel, Sint-Gabriël of Sint-Rafäel, richt zich tot personen, en niet tot mannen of vrouwen. Over wat de Bijbel over hen zegt, zie Engelen in de Bijbel.

Veelgestelde vragen

Os anjos têm sexo?

Não. O Catecismo os descreve como «criaturas puramente espirituais» (n. 330) e «seres espirituais, não-corporais» (n. 328). O sexo pertence a corpos vivos, e por isso a teologia conclui que os anjos não são homens nem mulheres. A fé afirma que são espíritos, e essa conclusão decorre dela.

Anjos são homens ou mulheres?

Nem uma coisa nem outra. A Bíblia os mostra em forma de homem (Gn 18,2, Lc 24,4, Dn 9,21), mas é a forma que assumem para aparecer. Para São Tomás, o corpo assumido não vive e é sinal (I, q. 51, a. 3).

Por que Miguel, Gabriel e Rafael têm nomes masculinos?

Os nomes dizem uma missão: «quem é como Deus?», «homem de Deus» e «curador de Deus», segundo Barton (1912). O Catecismo recorda, com Santo Agostinho, que «anjo» é designação de encargo e não de natureza (n. 329). Nome e gênero gramatical masculinos não dão sexo a um espírito.

Os anjos se casam ou têm filhos?

Não. Jesus diz que na ressurreição os homens «nem se casarão nem serão dados em casamento, mas são como os anjos no céu» (Mt 22,30). Quanto a Gn 6, São Tomás entende «filhos de Deus» como os filhos de Set e diz que os santos anjos não puderam cair assim (I, q. 51, a. 3, ad 6).

Por que a arte pinta anjos como crianças ou mulheres?

É convenção de artistas, e não doutrina. Bussagli observa que os traços femininos se difundem a partir do fim da Idade Média e que, nessas imagens, tudo depende do arbítrio do artista. Os anjos-crianças, os «putti», também são convenção artística.

Reacties