Maria in de Oekraïense Kerk

Maria in de Oekraïense Kerk

«De naam van de Theotokos, de Moeder van God, bevat het hele mysterie van de heilsordening», schrijft Sint Johannes Damascenus.

Een korte geschiedenis

De aanbidding van de Moeder van God heeft zijn oorsprong in de Rus van Kiev, het huidige Oekraïne, toen de grote prins Sint Vladimir en zijn volk gedoopt werden en de christelijke geloof uit Constantinopel aannamen. De oudste kronieken uit die tijd beschrijven de filiale liefde en het vertrouwen in Onze-Lieve-Vrouw, getuige de prinsen, het klergestel en de trouwe gelovigen. In Kiev, de hoofdstad, zijn er tal van kerken ter ere van de Moeder van God. Twintig procent van deze kerken is aan haar gewijd!

De devotie bleef standvastig, zelfs in de donkerste eeuwen van de geschiedenis. De traditionele liturgie is de Byzantijnse, die sterk marianisch is. De gelovigen voelen de Theotókos aanwezig in de kerk door aanroepen als:

• De Koningin van de wereld
• De Bemiddelaar
• De Hoop van de wanhopigen
• De Levende Ark van God
• De Glorie van het universum
• De Onverslaanbare Leider
• Het Toevluchtsoord van de zondaars

Naarmate de leer over Jezus Christus werd verkondigd, veroverde de Maagd Maria steeds meer de harten van de Oekraïners. De marianische aanbidding bloeide op bij de prinsen, het klergestel en het volk.

Haar belang

Dit belang blijkt uit de nog steeds levende traditie in de liturgie, de wonderbaarlijke iconen, de architectuur van de kerken en de religieuze literatuur. De marianische devotie verspreidde zich steeds verder onder het volk, zelfs in de eeuwen na de geschiedenis van Oekraïne, ondanks enkele negatieve tegenslagen in haar ontwikkeling.

Kiev-Rus’ was een groot land met indrukwekkende Byzantijnse kerken, gebouwd door koningen als Jaroslav, Danilo en Volodymyr.

In 1240 verwoestten de Tataars heel Oost-Europa. De stad Kiev werd veroverd en verwoest, hoewel het de geboorteplaats van de marianische cultuur bleef.

Maria in de liturgische traditie

Maria neemt in de Byzantijnse-Slavische liturgie een centrale plaats in, naast haar Zoon Jezus Christus. Maria wordt in de liturgie aangeroepen en geprezen, in liturgische kanonen, in Maria-officiën (Moleben), in de gebeden van de gelovigen en in het liturgische jaar, dat verschillende feesten aan haar gewijd heeft. De aanbidding van de Maagd Maria werd in het volk van Rusland-Oekraïne al snel diepgaand omarmd, met alle privileges en attributen, zonder theologische controverses zoals in andere volken het geval was. Het volk zong al snel tot Maria, haar aanroepend: «Het is rechtvaardig om jou, o gelukzalige, te aanbidden, o onbevlekte en Moeder van onze God. Wij verheerlijken jou, die boven de Kerels en onvergelijkbaar glorieuzer bent dan de Serafins: Jij, die zonder corruptie de Woord van God gebaard hebt, de ware Moeder van God» (kantoen in de liturgische mis, Dostojno jest….).

De Maagd Maria wordt geprezen als «volledig heilig, volledig zuiver, onbevlekt en zonder corruptie». Moeder van God en Moeder van de mensen. Zij wordt vereerd met hyperdulia, dat wil zeggen, boven de Engelen en Heiligen.

De Acatisten

De unieke mariologische aspecten van Oekraïne vinden hun weerspiegeling in de religieuze liederen, bekend als acatisten, gepubliceerd in 1606 en 1625 in het klooster van de Grotten van Pecerska Lavra. Het zijn een verzameling mariaanse liederen die in de Oekraïense kerken en kloosters worden gezongen, vertaald uit het Grieks en aangepast aan de behoeften van de Oekraïense Kerk. De al ontwikkelde mariaanse aanbidding in de Byzantijnse liturgie werd volledig geaccepteerd in de Metropool van Kiev, zowel in de Polunoscnyci (Matines), Utrennia (Laudes), waar de Magnificat versen uitdrukken in de Acatisten, Velycyt dusa moja Hospoda. Tijdens de tussenliggende tijd wordt de Troparios en Kondakì gereciteerd die overeenkomen met de Maagd. In de Vecirnia (Vésperas), waarin het Tropàrio Ave Maria en Pid tvoju mylost (Sub tuum praesidium) wordt gezongen.

Tijdens de Veertig dagen van Vasten worden er ook liederen gezongen ter ere van de Moeder van God. Ook in de Completen wordt zij opgeroepen voor vergeving van zonden. Er is ook een bijzonder canon die aan de Maagd van Odygytria (Die de weg wijst) wordt gezongen.

In deze Slavische liturgie wordt de hele theologische en spirituele rijkdom over Maria blootgelegd, waardoor de monniken en gelovigen hun religieuze geest kunnen verrijken en een grotere vertrouwen en dankbaarheid voor de Moeder van God kunnen ontwikkelen.

Naast de liturgie zijn er ook gebeden en religieuze liederen in eerbetoon aan de Maagd Maria, die zijn gecomponeerd in het kader van de Maria-devotie, door mensen uit de kerk op verschillende niveaus voor verschillende gelegenheden.

In tijden van nood werd de hele bevolking aan het beschermende toevluchtsoord van de Maagd Maria overgeleverd, als een veilige burcht tegen vijanden. In deze gevallen konden alleen God en Zijn Moeder hen uit de vernietiging redden, zoals een historische bron bevestigt, waarin de woorden worden toegeschreven aan prins Mstyslav (1125-1139): «Lipo ny bylo, brate, uzijasse na Boziju pomoc i na molytvu Sviatyja Bohorodycy» (Broer, het zou beter zijn om de hulp van God en de gebeden van de Heilige Moeder van God in te roepen).

Een andere vorm van Maria-verering waren de religieuze hymnes, gecomponeerd door dichters en zangers aan de hof van de monarchen ter ere van de Maagd Maria. Er zijn vele van deze hymnes bekend, waaronder de kerstliederen (genoemd Koladky, van het Latijnse Calendae), die tijdens Kerstmis werden gezongen. Er zijn aantekeningen van deze liederen in de Rus’-Oekraïne sinds de 12e eeuw, en ze kwamen waarschijnlijk uit de Romeinse koloniën in Chersonesos, in de buurt van de Zwarte Zee. In deze kerstliederen wordt de Maria-theologie over haar goddelijke moederschap, haar rol in de verlossing en in Gods economische plan, volgens de door God vastgestelde wensen, belicht. Een bijzonderheid is de presentatie van de moederlijke functie van de Maagd als vervanging van de functie van de heidense godinnen, die door de volkeren werden aanbeden die in de Rus’-Oekraïne leefden voordat ze het christendom accepteerden. Daarom waren de kerstliederen (Koladky) een bron van meditatie voor de gelovigen. Voor de geleerde geestelijkheid en de Oekraïense adel was het een spiritueel ontwaken van vreugde en geluk over het werk dat door God werd verricht door de Maagd Maria.

De miraculeuze iconen in Oekraïne

De eerste wonderbaarlijke icoon dateert uit de 10e eeuw in de kerk van de Tenhemelopneming, genaamd Desiatynna.

Een tweede icoon van de Maagd Maria is het zogenaamde Orante, te vinden in de kerk van Sint-Sofia in Kiev, in de apsis van het Sancta Sanctorum, waardoor de muur Nerusyma (onverwoestbaar) wordt genoemd (11e eeuw).

Een ander icoon van de Maagd Maria heette Odigytria, wat ‘die die de weg wijst’ betekent. In spirituele zin is Maria de gids van het christelijke volk naar God. De traditie vertelt dat het door de evangeliste Lucas is geschilderd. Het werd geschonken door keizerin Anna aan Sint-Vladimir. In 1111 werd het naar Smolensk gebracht. Dit icoon toont de Maagd met het Kind Jezus in haar armen, met haar blik gericht op de beschouwer. Het heeft een majestueuze uitstraling, met name de goddelijkheid van het Kind benadrukkend.

Het beroemde icoon van Pyrotosca wordt traditioneel aan de evangeliste Lucas toegeschreven. In 1131 bracht een koopman genaamd Pyrotoscca het vanuit Constantinopel naar Kiev. Prins Mstyslav bouwde een kerk in Vyshhorod, de residentie van de prinsen, waar het icoon zich bevond. In 1155, na de verovering van Kiev door prins André Boholiubskyj, werd het meegenomen naar de stad Vladimir, waar het tot 1395 bleef. In 1514 werd het naar Moskou gebracht, waar het momenteel in de Troitzka-galerie is ondergebracht. Lord Robert Byron, na het aanschouwen ervan in 1933, schreef: *Dit is een van de zeldzame schilderijen waar de religieuze formule is omgezet in een instrument voor de manifestatie van menselijke gevoelens, wat alleen mogelijk is voor grote kunst: de moeder kust haar kind, hun wangen raken elkaar, de vingertjes van het kind strelen haar nek… In die zwarte ogen en dat trieste gezicht leven eeuwige verdriet en vreugde, het hele lot van de mens. Een dergelijke afbeelding kan alleen tranen in de ogen brengen en vrede in de ziel.* Ik ken geen ander icoon van hetzelfde artistieke niveau.

Het wonderbaarlijke icoon Svinska werd geschilderd door de monnik Alypij in de Pecerska Lavra. Prins Romano Bryanskyj kreeg na het aanbidden van dit beeld zijn gezichtsvermogen terug. Het is momenteel in Rostov te vinden. Dit icoon werd ook Ihor Otelovyc genoemd, omdat hij voor zijn dood (19 september 1146) voor het beeld bad. De kenmerkende factor van dit icoon is de houding van Moeder en Zoon in een uitbundige houding van genegenheid. Daarom wordt het Umelenja (de Verheffingen) genoemd. De afbeelding van de Maagd wordt getoond met het Kind in haar rechterarm, met een bespannen gezicht. Het Kind strekt zijn armen om naar het nek van de moeder en legt zijn gezicht tegen dat van haar.

Het wonderbaarlijke icoon van Polock, ook wel Eufrosina genoemd, werd vanuit Efeze (12e eeuw) naar het vrouwenklooster gebracht, dat door Eufrosinia was opgericht. In 1260 bracht prins Daniel van Galicië het naar Lviv, waar het in het Basilianenklooster bleef en later naar Belz werd gebracht. In 1382 bevond het zich in Czestochowa. In het klooster van Nyzhhorod bevindt zich een wonderbaarlijk icoon dat rond 1092 vanuit Chersones naar het klooster werd gebracht, geschilderd door de monnik Simeon. Een ander door het volk Oekraïens vereerd icoon, genaamd Zarvanycica, dateert uit de 12e eeuw. De kerk waar het icoon bewaard werd, werd door de Tataren in brand gestoken, maar het icoon bleef onbeschadigd. Volgens de volksoverlevering worden de icoon Zydacivska (15e eeuw), Blacherna, Stradecka (13e eeuw) ook vereerd.

Er zijn tal van plaatsen waar de Maagd Maria zou zijn verschenen, zoals in Kolomyj, waar de kerk door de Tataren werd verwoest. Een tweede verschijning wordt vermeld in Pocaiv, waar Onze-Lieve-Vrouw voor het eerst op 17 april 1198 en een tweede keer in 1260 verscheen. Pocaiv is het Maria-bedevaartsoord voor voortdurende pelgrimsreizen van zowel orthodoxe als katholieke Oekraïners.

Maria als morele figuur voor het volk

Om het invloedrijke karakter van Maria op het Oekraïense volk te begrijpen, is het noodzakelijk om haar theologische concept van moederschap in verband te brengen met de Kerk van Christus. Maria vervult de functie van een moederlijke deelname binnen de Kerk, net zoals ze dat deed met haar Zoon toen Hij een kind was. Mensen voelen zich voor God als kinderen en hebben daarom een Moeder nodig die voor hen pleit, naar hen luistert en hen helpt. Daarom wendden prinsen, het klergestel, monniken en gewone mensen zich tot haar, omdat zij in haar de belichaming vonden van wijsheid, heiligheid, zuiverheid en de deugd van God in haar menselijkheid.

Maria is derhalve het hart van de Kerk, het triomferen over het kwaad, de zuiverste en zuiverste, de beschermster en trooster. De liefde van de Maagd Maria, niet alleen voor haar Zoon, maar ook voor het christelijke volk, was een algemene overtuiging onder iedereen. Daarom werd zij vaker aangeduid als Moeder in plaats van Koningin Dame. In deze moederlijke aanbidding ontwikkelde zich de menselijke moederschap, wat positief bijdroeg aan het theologische concept, als een goed werk dat door God gewenst was. De functie van moeder en trouw echtgenote aan haar man, zoals de Kerk trouw is aan Christus volgens de les van Paulus aan de Efeziërs, vervolmaakt het beeld van de moeder van de christenen, die alles kan met haar Zoon Jezus Christus.

De rol van Maria in het leven van de universele Kerk, inclusief de oosterse Kerken, wordt dieper uitgewerkt in de encycliek Redemptoris Mater van paus Johannes Paulus II, die de ecumenische en kerkelijke dimensie van de Maria-devotie benadrukt.

Verdergaande studie: onderzoek Mariologie, Theologie mariana, Mariaanse verschijningen en Postgraduaat in Mariologie.