Paraclitus docebit vos omnia: Đức Maria và Thần Khí sẽ dạy mọi điều

Paraclitus autem, Spiritus Sanctus (…) docebit vos omnia et suggeret vobis omnia quaecumque dixero vobis.
Ga 14,26

“Đấng Bảo Trợ là Thánh Thần (…) sẽ dạy anh em mọi điều và sẽ làm cho anh em nhớ lại mọi điều Thầy đã nói với anh em”. Ga 14,26 hứa ban sự hiện diện thường hằng của Thần Khí như “vị thầy nội tâm”, Đấng không chỉ soi sáng trí khôn mà còn làm cho “nhớ lại” (anamnesis) những lời của Chúa Giêsu. Lời hứa này nằm ở trung tâm của Thần Khí học theo Gioan và có một chiều kích Thánh Mẫu học trực tiếp: Đức Maria, Đấng đã được Chúa Thánh Thần bao phủ trong biến cố Truyền Tin và đã hiện diện tại Nhà Tiệc Ly khi Thần Khí ngự xuống trong ngày Lễ Ngũ Tuần, là hình ảnh tuyệt hảo của mối tương quan phong phú giữa Thần Khí và thụ tạo nhân linh.

I. Đấng Bảo Trợ: thầy dạy, đấng an ủi và ký ức sống động về Chúa Giêsu

Tước hiệu “Đấng Bảo Trợ” (Parakletos) của Gioan không thể dịch bằng một từ duy nhất: nó đồng thời có nghĩa là “đấng được gọi đến bên cạnh” (trạng sư, người bênh vực), “đấng an ủi” và “đấng chuyển cầu”. Gioan dùng từ này bốn lần trong các diễn từ từ biệt (Ga 14,16.26; 15,26; 16,7-15) để mô tả sứ mạng của Thần Khí sau khi Chúa Giêsu ra đi. Chức năng trọng tâm của Đấng Bảo Trợ trong các bản văn này là “thay thế” Chúa Giêsu bên cạnh các môn đệ, không phải theo cách khiến Chúa Giêsu vắng mặt, nhưng theo cách khiến sự hiện diện của Người trở nên nội tâm, sâu xa hơn sự hiện diện thể lý.

Ga 14,26 xác định hai chức năng của Đấng Bảo Trợ: “sẽ dạy” và “sẽ làm cho nhớ lại”. Việc giảng dạy của Thần Khí không phải là một mặc khải mới thay thế Chúa Giêsu, mà là sự soi sáng dần dần cho mặc khải duy nhất là chính Chúa Giêsu. “Sẽ làm cho nhớ lại” hướng về anamnesis: Thần Khí không mang đến điều mới lạ, nhưng đào sâu và làm sáng tỏ những gì Chúa Giêsu đã nói và đã làm. Chức năng này mang tính cấu trúc đối với truyền thống sống động của Hội Thánh: sự phát triển tín lý không phải là một sự phản bội Tin Mừng, mà là việc làm cho Tin Mừng được minh nhiên nhờ hoạt động của Đấng Bảo Trợ.

Thần học về sensus fidei, “cảm thức đức tin” mà Dân Thiên Chúa sở hữu cách tập thể, tìm thấy nền tảng của mình nơi Đấng Bảo Trợ. Thần Khí, Đấng “dạy dỗ”, không chỉ dạy cho giới tinh hoa trí thức hay phẩm trật, nhưng “dạy” cho toàn thể cộng đoàn tín hữu, những người nhờ đó tham dự vào tiến trình phát triển đức tin. Chiều kích Thần Khí học này của sự phát triển tín lý đã được Công đồng Vaticanô II (Lumen Gentium 12, Dei Verbum 8) tiếp nhận lại với sự nhấn mạnh đặc biệt.

Mối tương quan giữa Thần Khí và ký ức có một chiều sâu hiện sinh vượt quá bình diện thuần túy trí thức. “Sẽ làm cho nhớ lại” không chỉ là gợi lại các sự kiện lịch sử, mà là tái hiện tại hóa cách sống động một mối tương quan: Thần Khí làm cho Chúa Giêsu “sống lại” trong kinh nghiệm của các tín hữu, khiến Người trở nên đồng thời với mỗi thế hệ. Thánh Thể, như “anamnesis” tuyệt hảo, là nơi ưu tuyển của chức năng này của Đấng Bảo Trợ: làm cho những gì “Chúa Giêsu đã nói và đã làm” trở nên hiện diện, không như ký ức về quá khứ nhưng như thực tại sống động của hiện tại.

II. Đức Maria và Chúa Thánh Thần: một mối tương quan độc nhất

Trong Thánh Mẫu học, mối tương quan của Đức Maria với Chúa Thánh Thần là một trong những đề tài sâu xa nhất nhưng ít được khai thác nhất. Biến cố Truyền Tin (Lc 1,35: “Thánh Thần sẽ ngự xuống trên bà”) là thời khắc khai mở mối tương quan này: Thần Khí “rợp bóng trên” Đức Maria và như thế thực hiện mầu nhiệm Nhập Thể. Hoạt động này của Thần Khí trên Đức Maria không phải là một can thiệp nhất thời, mà khai mở một mối tương quan xuyên suốt toàn bộ cuộc đời của Đức Maria.

Truyền thống, đặc biệt là truyền thống Phanxicô và trường phái Thánh Mẫu học thế kỷ XX (Maximilian Kolbe, René Laurentin, Heribert Mühlen), đã khai thác mối tương quan của Đức Maria với Thần Khí qua tước hiệu “hiền thê của Chúa Thánh Thần”. Tước hiệu này, nếu được hiểu đúng, không thuộc trật tự hôn phối theo nghĩa nhân loại; nó mang tính thần học: nó diễn tả sự rộng mở và sẵn sàng tối đa của Đức Maria đối với Thần Khí, sự đồng hình trọn vẹn của Mẹ với Thần Khí, sự ngoan ngoãn không dè dặt của Mẹ trước sự thúc đẩy của Thần Khí. Đức Maria là thụ tạo “thiêng liêng nhất” theo nghĩa đen nhất: đầy tràn Thần Khí nhất, được Thần Khí thúc đẩy nhất.

Maximilian Kolbe đã khai triển luận đề, gây tranh cãi nhưng phong phú, rằng Đức Maria là “quasi-incarnatio” của Chúa Thánh Thần: cũng như Chúa Con đã nhập thể nơi Chúa Giêsu Nadarét, Thần Khí đã “nhập thể” cách tương tự nơi Đức Maria. Luận đề này, xét về mặt kỹ thuật thì không chính xác (vì Thần Khí đã không đảm nhận nhân tính của Đức Maria như Chúa Con đã đảm nhận nhân tính nơi Chúa Giêsu), vẫn hướng đến một điều có thật: sự trong suốt tối đa của Đức Maria đối với Thần Khí, “sự ngoan ngoãn” của Mẹ đã làm cho việc Thần Khí “nói-hết-mọi-điều” qua Mẹ trở nên khả thi.

Hệ quả thực tiễn của mối tương quan này là Đức Maria có thể được mô tả như “nơi chốn” mà Thần Khí hoạt động cách hữu hình nhất trong lịch sử cứu độ. Mỗi thời khắc then chốt trong cuộc đời Mẹ đều gắn liền với một hoạt động của Thần Khí: biến cố Truyền Tin (Lc 1,35), kinh Magnificat (Lc 1,46, “thần trí tôi hớn hở vui mừng”), cuộc Thăm Viếng (Lc 1,41, bà Êlisabét “được đầy Thánh Thần”), và dĩ nhiên Lễ Ngũ Tuần (Cv 2). Trong lịch sử cứu độ, Đức Maria là người đã “đón nhận” cách sâu xa nhất Thần Khí, Đấng “dạy mọi điều” và “làm cho nhớ lại”.

III. “Sẽ làm cho nhớ lại mọi điều”: Đức Maria và truyền thống sống động

Ga 14,26 hứa rằng Thần Khí sẽ làm cho “nhớ lại” mọi điều Chúa Giêsu đã nói. Lời hứa này là nền tảng thần học của Truyền Thống Hội Thánh: không như một kho lưu trữ chết gồm các bản văn của quá khứ, nhưng như một ký ức sống động, được Thần Khí linh hoạt, không ngừng hiện tại hóa mầu nhiệm Đức Kitô cho mỗi thế hệ. Truyền Thống không phải là gánh nặng của quá khứ đè trên hiện tại, mà là quá khứ hiện diện trong hiện tại, được làm cho trở nên đồng thời nhờ hoạt động của Đấng Bảo Trợ.

Trong truyền thống Thánh Mẫu học, Đức Maria là hình ảnh của “ký ức sống động” của Hội Thánh. Mẹ, Đấng “hằng ghi nhớ và suy đi nghĩ lại” (Lc 2,19.51) những lời nói và cử chỉ của Chúa Giêsu, là “truyền thống sống động” đầu tiên: người đã truyền lại cho các Tông Đồ những gì Mẹ biết về đời sống ẩn dật của Chúa Giêsu, những gì Mẹ đã nhận từ chính Chúa Giêsu, những gì Mẹ đã sống trong những thời khắc mà chỉ mình Mẹ chia sẻ với Người. Nguồn của các trình thuật thời thơ ấu trong Tin Mừng Luca (Lc 1-2) thường được xác định là Đức Maria: chỉ mình Mẹ mới có thể biết những gì Luca thuật lại.

Chức năng “ký ức sống động” mà Đức Maria đã đảm nhận trong cộng đoàn tiên khởi mang một chiều kích Hội Thánh thường hằng. Hội Thánh, vốn “gìn giữ” các mầu nhiệm của Đức Kitô, phụng vụ, các bí tích, Huấn Quyền, đời sống thiêng liêng, theo một cách nào đó lặp lại cử chỉ của Đức Maria, Đấng “suy niệm trong lòng”. Hội Thánh là “ký ức về Chúa Giêsu” trong thế giới, được linh hoạt bởi Thần Khí, Đấng “làm cho nhớ lại”, và Đức Maria là mẫu gương của ký ức này.

Việc lần hạt Mân Côi, suy niệm các mầu nhiệm cuộc đời Chúa Giêsu qua đôi mắt Đức Maria, là biểu hiện đạo đức phổ biến nhất của “ký ức” Thánh Mẫu này. Lần hạt Mân Côi với Đức Maria không chỉ là nhớ lại những sự kiện lịch sử, mà là “sống lại” các mầu nhiệm với sự trợ giúp của Đấng đã sống chúng cách thân mật nhất. Thần Khí, Đấng “làm cho nhớ lại”, hoạt động cách đặc biệt qua lời kinh này, vốn đồng thời là ký ức Thánh Mẫu và chiêm niệm Kitô học.

IV. Lễ Ngũ Tuần: Đức Maria và sự khai sinh Hội Thánh trong Thần Khí

Cv 1,14: “Tất cả các ông đều đồng tâm nhất trí, chuyên cần cầu nguyện cùng với mấy người phụ nữ, với bà Maria thân mẫu Đức Giêsu, và với anh em của Đức Giêsu”. Đức Maria đã ở trong Nhà Tiệc Ly khi Thần Khí ngự xuống trong ngày Lễ Ngũ Tuần. Sự hiện diện của Mẹ không phải là ngẫu nhiên, mà mang tính cấu thành: Mẹ, Đấng đã được Thần Khí “bao phủ” trong biến cố Truyền Tin, hiện diện khi Thần Khí “bao phủ” Hội Thánh sơ khai. Nhà Tiệc Ly là lòng dạ của Hội Thánh. Thần Khí là nguyên lý sự sống của Hội Thánh. Và Đức Maria, với sự hiện diện cầu nguyện của Mẹ, là hình ảnh người mẹ đồng hành với Hội Thánh trong lúc chào đời.

Đức Gioan Phaolô II, trong Redemptoris Mater (số 26), đã lưu ý đến tính liên tục giữa biến cố Truyền Tin và Lễ Ngũ Tuần: trong cả hai trường hợp, Thần Khí “bao phủ” một chủ thể nhân loại và làm cho chủ thể ấy trở nên phong nhiêu cho sứ mạng thần linh. Nơi Đức Maria, Thần Khí đã sinh ra Chúa Con nhập thể. Nơi cộng đoàn Nhà Tiệc Ly, Thần Khí đã sinh ra Hội Thánh, Thân Thể Đức Kitô. Đức Maria hiện diện trong cả hai thời khắc: Mẹ là hình ảnh của sự liên tục giữa mầu nhiệm Nhập Thể và Lễ Ngũ Tuần, giữa Chúa Con và Hội Thánh, giữa sứ mạng lịch sử của Chúa Giêsu và sứ mạng thường hằng của Thần Khí.

Thánh Mẫu học Thần Khí học, vốn đặt mối tương quan của Đức Maria với Thần Khí vào trung tâm của suy tư về căn tính và vai trò của Mẹ, ngày càng có tầm quan trọng trong thần học đương đại. Viễn tượng này vượt qua những bế tắc của một Thánh Mẫu học quá tập trung vào các đặc ân cá nhân của Đức Maria và mở ra chiều kích Hội Thánh và truyền giáo của Mẹ: Đức Maria không chỉ là hình ảnh của quá khứ (Truyền Tin, Canvê, Nhà Tiệc Ly), mà là hình ảnh của hiện tại của Hội Thánh, được linh hoạt bởi Đấng Bảo Trợ, Đấng “dạy mọi điều và làm cho nhớ lại” những lời của Chúa Giêsu.

Đức Maria, “đền thờ của Chúa Thánh Thần” và hình ảnh của Lễ Ngũ Tuần, là mẫu gương của thụ tạo nhân linh để cho Đấng Bảo Trợ “dạy dỗ” và “làm cho nhớ lại”, nhờ đó trở thành ký ức sống động và phong phú về Chúa Giêsu trong thế giới.

Tài liệu tham khảo

• Gioan Phaolô II, Redemptoris Mater, số 26-27 (1987).
• Công đồng Vaticanô II, Lumen Gentium, số 53-59 (1964).
• H. Mühlen, Una Mystica Persona (1964).
• M. Kolbe, Scritti di Massimiliano Kolbe, tập II.
• R. Laurentin, L’Esprit Saint et Marie (1975).