De Mariologie van Piero della Francesca (1e deel)

Luister hier

Piero della Francesca (Sansepolcro [Toscana] 1418-1492) is ongetwijfeld een van de grootste Italiaanse kunstenaars van de 15e eeuw. Zijn ruimtelijke, monumentale en rationeel stille composities bereiken de hoogste idealen van de vroege Renaissance, een tijd waarin kunst en wetenschap diepgaand met elkaar verbonden zijn. Net als Leonardo da Vinci, geboren twee generaties later, is Piero een uitmuntende experimentator.

Meester in fresco, een techniek waarin hij uitblinkt, is vooral geïnteresseerd in het toepassen van de onlangs ontdekte regels van perspectief op narratieve en devotionale schilderkunst: de absolute wiskundige nauwkeurigheid van zijn creaties draagt bij aan de abstracte en iconische kwaliteit van zijn werk, waardoor zijn meesterwerken een krachtige heilige waarde krijgen.

Context

Het moderne humanisme en de moderne “devotio”

De tijd van Piero is het humanisme, een fenomeen dat vanaf het begin van de 15e eeuw een nieuwe vertrouwen in de wereld, in de mens en zijn cognitieve mogelijkheden uitdrukt. Door het bestuderen van klassieke literaire en artistieke teksten legt de laatste fase van het Middeleeuws tijdperk de basis voor de toekomstige Renaissance. Oude teksten worden herontdekt, oude standbeelden, medailles en munten doen de klassieke cultuur herleven, Grieks en Latijn.

De herstel van de mens, van zijn fysieke wezen, hoeft niet langer te worden onderdrukt door het ongemak van een afbeelding die nooit te realistisch zou moeten zijn, vooral als het om heiligen, maagden of zelfs God gaat. Het is duidelijk dat er een drang naar onderzoek ontstaat in de tegenovergestelde richting, met een verlangen naar een realisme dat fundamenteel de mens viert, terwijl hij vertrouwt op God en hemelse wezens die gezichten, lichamen en zintuiglijke ervaringen hebben die het dagelijkse leven uitdrukken.

De populaire cultuur is een model geworden voor tragische waarden. Daarom is er geen angst meer om God in menselijke vorm af te beelden. Een gewone spreuk die episch wordt in de figuurlijke weergave, in de cycli die de Maagd verheerlijken in haar rol als moeder, in het verscheurde menselijk wezen van een gekruisigde Christus, in de intieme mystieke ascese van een heilige.

In werkelijkheid begon het humanisme in de Italiaanse kunst veel eerder dan in de literatuur. Arnolfo, Giotto en Nicola Pisano zijn de ‘oudste ouders’ van deze nieuwe gevoelens voor de mens, nog steeds primitief, misschien onbewust, maar al trots en vastberaden om God het recht te ontnemen om onafhankelijk van het goddelijke te bestaan. Alle iconoclastische bescheidenheid begon te verdwijnen. Er was geen angst meer om met het penseel de lippen van God aan te raken, of het gezicht van Christus af te beelden of de zwangere Maagd te tekenen.

Er is geen verlangen naar synthese, omdat de mens zichzelf in een esthetische narcistische reflectie ziet die hem ertoe aanzet om bij maagden, heiligen, Christus en kinderen de kenmerken van zijn dramatische fysieke wezen en onmisbaar menselijk karakter te zoeken. Alles dit is in de kunst het wonder van humor: de oude kunst, letterlijk herontdekt tijdens deze periode, verwijst naar de viering van een mythische figuur, in de elegantie van het naakt, waarbij een gladde voorhoofd puur denken wordt.

Piero della Francesca geloofde in de mens en hij verheft zijn schoonheid met een moreel en ethisch kanon, waardoor zelfs de hoogste geesten tot de meest verheven momenten van het bestaan kunnen worden verheven. De uitdaging van de vroege middeleeuwse schilderkunst is om te communiceren met het goddelijke zonder het in het visuele lexicon van de mensheid te kunnen vangen.

De architectonische waarden hadden niet als achtergrond een landschap of een hemel met wolken of vogels, maar een gouden blad waarmee de zeer moderne Piero zich moest confronteren in het Políptico della Misericordia, waarschijnlijk zijn eerste bekende werk.

Maar de figuren van Piero, vooral de Heilige Maagd Maria, uiten zich door stilte, door een onpersoonlijkheid vol betekenissen, in gezichten gesneden uit het volume, met brede gelaatstrekken die doordrenkt zijn met eenvoudige gedachten, een dramaturgie die, net als de schaduwen, in het licht wordt opgelost. Vrede in de intelligibele ruimte.

Wat indrukwekkend is, is zijn gebruik van licht, een diffuus licht dat voortkomt uit de somatische mengeling van kleuren, dat hij leert van Fra Angélico in de muurschilderingen van het klooster San Marco in Florence en dat zich zo transformeert in poëzie.